Hội An và mạch ngầm văn hóa: Nhìn từ sức sống bền bỉ của một đô thị di sản

Nhìn lại tư duy bảo tồn: Đô thị di sản Hội An có phải là những mái ngói rêu phong?

Nhìn vào diện mạo kiến trúc của Hội An, người ta dễ có cảm giác di sản là một thực thể đã hoàn thiện, hiện hữu tĩnh lặng qua những nếp nhà gỗ, chiếc cầu cổ hay các đình miếu rêu phong. Góc nhìn này dù phản ánh đúng giá trị lịch sử độc đáo nhưng lại dễ dẫn đến một độ lệch trong tư duy bảo tồn: coi đô thị di sản như một không gian trưng bày tĩnh. Thực tế lịch sử và đời sống đương đại cho thấy, nếu tách rời kiến trúc khỏi đời sống cư dân, các công trình dù được trùng tu kiên cố đến đâu cũng chỉ còn lại phần xác thô phên dại, thiếu đi sinh khí của một đô thị sống.

Nhận thức về giá trị di sản đối với chính người dân địa phương luôn là một quá trình tự vấn đầy thách thức. Sinh ra và lớn lên giữa lòng phố cổ, hàng ngày bước qua những góc đường hay đình làng quen thuộc, không ít người từng xem sự hiện diện của di sản như một lẽ tự nhiên hiển nhiên. Chỉ khi đi sâu tìm hiểu nguồn gốc lịch sử và chiều sâu ký ức đô thị, cộng đồng bản địa mới nhận ra rằng sự thiếu hụt tri thức di sản có thể dẫn tới nguy cơ tự đánh mất bản sắc. Khi người dân không thấu hiểu giá trị của không gian mình đang sống, mọi nỗ lực gìn giữ từ bên ngoài sẽ trở nên thụ động và dễ tổn thương trước các sóng gió thương mại hóa.

Đối với du khách thập phương, sức hút của đô thị cổ cũng trải qua sự chuyển dịch rõ nét về mặt cảm nhận. Ấn tượng ban đầu về thị giác với những con phố trầm mặc nhanh chóng nhường chỗ cho sự khám phá chiều sâu văn hóa bản địa. Chính nhịp sinh hoạt đời thường, nề nếp gia phong được duy trì qua nhiều thế hệ và thái độ ứng xử đôn hậu, hiếu khách của cư dân mới là yếu tố tạo nên sự gắn kết cảm xúc sâu sắc, biến một chuyến tham quan thuần túy trở thành trải nghiệm văn hóa trọn vẹn.

"Nhân tình thuần hậu" – Mạch ngầm âm thầm nuôi dưỡng bản sắc Hội An

Hội An sở hữu một tài sản vô hình vô cùng quý giá, được đúc kết qua nhiều thế kỷ giao thương hội nhập nhưng vẫn giữ trọn nếp nhà: đó là tinh thần "nhân tình thuần hậu". Đây không phải là một khẩu hiệu mang tính lý thuyết, mà là tập hợp sinh động các chuẩn mực ứng xử, lối sống vị tha, hòa nhã và tinh thần cộng đồng gắn kết. Trong bức tranh tổng thể của di sản, nếp sống thuần hậu ấy đóng vai trò như một mạch ngầm âm thầm chảy, nuôi dưỡng và thắp sáng lên giá trị của từng mái nhà cổ, từng góc phố nhỏ.

Văn hóa bản địa lâu nay vốn là một nguồn tài nguyên nội sinh phong phú nhưng chưa bao giờ được đo đếm đầy đủ bằng các chỉ số kinh tế đơn thuần. Nhìn nhận di sản Hội An đòi hỏi một góc nhìn đa tầng, nơi câu chuyện bảo tồn không chỉ dừng lại ở quy hoạch kiến trúc hay trùng tu di tích lâu năm. Cốt lõi của di sản chính là tính cách con người và chiều sâu tình người. Chính sự bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống, thái độ trân trọng ký ức tổ tiên và lối ứng xử văn minh trong đời sống hàng ngày đã thổi hồn vào không gian vật thể, giữ cho đô thị cổ không bị biến dạng thành một kịch bản du lịch nhân tạo.

Bài toán cân bằng giữa bảo tồn và thương mại hóa du lịch

Sự bùng nổ của ngành du lịch mang lại nguồn lực kinh tế to lớn nhưng đồng thời cũng đặt đô thị di sản trước những thử thách sống còn. Tốc độ thương mại hóa nhanh chóng, áp lực gia tăng giá trị bất động sản cùng sự chuyển đổi công năng của các ngôi nhà cổ dễ làm đứt gãy không gian sinh hoạt truyền thống. Khi các gia đình bản địa dần di chuyển ra xa khu vực trung tâm, nguy cơ rỗng ruột di sản – nơi phố cổ chỉ còn lại các cửa hàng kinh doanh dịch vụ – trở thành một mối lo ngại hữu hình đối với tính bền vững của văn hóa địa phương.

Trách nhiệm bảo tồn vì thế không thể chỉ về phía chính quyền hay các cơ quan chuyên môn. Một chính sách quản lý di sản tiến bộ đòi hỏi sự chuyển dịch mạnh mẽ: chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy nuôi dưỡng và kiến tạo môi trường cho văn hóa phi vật thể. Nhà nước giữ vai trò định hướng, nghiên cứu, ban hành các cơ chế bảo vệ và tổ chức không gian. Trong khi đó, cộng đồng dân cư mới chính là chủ thể trực tiếp thực thi và thụ hưởng giá trị di sản.

Việc tạo điều kiện để người dân sống được, sống tốt bằng chính di sản và nghề truyền thống của cha ông là chìa khóa then chốt. Khi cộng đồng nhận thấy lợi ích kinh tế gắn liền với sự nguyên vẹn của bản sắc văn hóa, họ sẽ tự giác trở thành những người bảo vệ di sản kiên cường nhất. Sự đồng thuận và chung tay giữa chính quyền và nhân dân chính là nền tảng tạo nên sức mạnh tập thể, giúp di sản vững vàng vượt qua những tác động tiêu cực của thị trường.

Khơi thông dòng chảy di sản: Trao truyền sức sống Hội An cho thế hệ tương lai

Nhìn về tương lai, sức sống của đô thị di sản phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tiếp nối thế hệ. Trùng tu nhà cổ hay gia cố công trình chỉ là những giải pháp kỹ thuật. Điều cốt yếu để Hội An duy trì bản sắc chính là việc truyền lửa tình yêu quê hương, tri thức làng nghề và nếp ứng xử thuần hậu cho thế hệ trẻ. Những người thợ trẻ tiếp tục bám gánh nghề mộc, nghề làm đèn lồng hay những cư dân trẻ giữ nếp chào hỏi hiền hòa chính là những mắt xích nối liền quá khứ với hiện tại.

Những mạch ngầm văn hóa tuy không hiển hiện rực rỡ nhưng lại có khả năng thẩm thấu và lan tỏa bền bỉ qua thời gian. Giữ cho mạch ngầm ấy luôn luân chuyển trong đời sống đương đại chính là cách duy nhất để Hội An không chỉ tồn tại như một ký ức của quá khứ, mà tiếp tục sống động, kiêu hãnh với tư cách là một đô thị di sản giàu bản sắc, hòa nhập nhưng không hòa tan trong dòng chảy hội nhập.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html