Những áp lực từ “đô thị di sản sống”
Hội An từ lâu đã được thế giới ngưỡng mộ không chỉ bởi những mái ngói rêu phong hay kiến trúc cổ kính, mà còn vì đây là một "đô thị sống". Người dân chính là một phần không thể tách rời của di sản, họ tạo ra đời sống chân thực, làm nên "hồn cốt" cho phố cổ. Nếu tách rời con người khỏi không gian này, Hội An có nguy cơ trở thành một "bảo tàng tĩnh" – nơi chỉ còn những ngôi nhà khô khốc phục vụ du khách tham quan.
Tuy nhiên, áp lực đè nặng lên vai những người quản lý di sản là vô cùng lớn. Việc vừa phải bảo tồn kiến trúc, vừa quản lý kinh doanh, du lịch, lễ hội, trật tự đô thị và môi trường trong không gian chật hẹp là bài toán chưa bao giờ dễ dàng. Đặc biệt, khi Hội An đang vận hành trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, sự chồng chéo về thẩm quyền và nguồn lực càng trở nên rõ rệt.
Ông Nguyễn Đức Bình, Bí thư Đảng ủy phường Hội An, đã làm rõ rằng kiến nghị tại hội nghị gần đây không phải là chủ trương di dời đại trà. Thay vào đó, chính quyền hướng tới việc tháo gỡ khó khăn cho những trường hợp cư dân đang sinh sống trong các di tích do Nhà nước quản lý nhưng không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Thực tế, nhiều ngôi miếu, đình cổ đang xuống cấp nghiêm trọng nhưng không thể trùng tu vì vướng các hộ dân ở ghép từ trước năm 1975. Những gia đình này – với nhiều thế hệ gắn bó – không đủ khả năng tài chính để tự tái định cư, trong khi chính quyền phường lại thiếu cơ chế và ngân sách để thực hiện hỗ trợ. Việc học hỏi kinh nghiệm từ mô hình di dân khu vực Kinh thành Huế là một hướng đi mang tính nhân văn, giúp giải phóng di tích để phục hồi, đồng thời ổn định cuộc sống cho người dân.
Các chuyên gia và nhà quản lý văn hóa đều khẳng định: Hội An không thể quản lý bằng những giải pháp "cắt tỉa" riêng lẻ. Yêu cầu cấp bách lúc này là xây dựng một cơ chế đặc thù tổng thể, đặt trong khung pháp lý mới sau khi có Luật Di sản văn hóa 2024.
Một mô hình quản trị đô thị di sản xứng tầm cần hội tụ đủ ba yếu tố: Thống nhất trong chỉ đạo, đủ thẩm quyền trong thực thi và đủ nguồn lực trong đầu tư. Cần rà soát toàn diện mô hình quản trị sau sáp nhập để đảm bảo quyền quản lý không bị phân tán. Di sản cần được xem là nguồn lực phát triển, nhưng lấy con người làm trung tâm – sự hài hòa giữa lợi ích cộng đồng và trách nhiệm bảo tồn mới chính là chìa khóa bền vững.
Cụ thể, cơ chế này cần phân cấp mạnh mẽ cho cấp cơ sở trong quản lý tài sản công, bảo tồn nhà cổ và ứng phó với biến đổi khí hậu. Khi cấp cơ sở có đủ "thực quyền" về tài chính và pháp lý, những vướng mắc như trường hợp các hộ dân tại đình Văn Chỉ hay miếu Âm Hồn sẽ được xử lý kịp thời hơn, thay vì phải chờ đợi các quy trình thủ tục hành chính kéo dài.
Tương lai của phố cổ
Hội An vẫn đang khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch thế giới, nhưng để giữ vững danh hiệu "đô thị lý tưởng", cần một tầm nhìn chiến lược dài hạn. Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di sản, mà là làm cho nó thích nghi với đời sống hiện đại.
Các chuyên gia cho rằng, việc xây dựng mô hình quản lý mới không chỉ nhằm giải quyết xung đột ngắn hạn mà còn phải tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững cho giai đoạn tiếp theo. Một chiến lược quy hoạch gắn kết chặt chẽ với trách nhiệm cộng đồng sẽ biến mỗi người dân thành một "đại sứ di sản". Khi cư dân được hỗ trợ, có sinh kế bền vững và cảm thấy tự hào về không gian mình đang sống, họ sẽ tự khắc bảo vệ và lan tỏa giá trị di sản.
Hội An đang đứng trước thời điểm cần những quyết sách mang tính đột phá. Sự cẩn trọng của dư luận là hoàn toàn dễ hiểu, vì phố cổ là di sản của cả dân tộc. Nhưng cũng chính từ những luồng ý kiến này, chúng ta thấy được một tình yêu rất lớn dành cho Hội An.
Hy vọng rằng, từ những kiến nghị cụ thể và sự lắng nghe từ các cấp chính quyền, một mô hình quản trị đặc thù sẽ sớm ra đời, giúp Hội An không chỉ là một di sản thế giới rực rỡ, mà còn là một đô thị đáng sống, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa một cách bền vững./.
Bình luận
0