Những chiếc xe máy tạt đầu bất ngờ, việc lấn làn không xi-nhan hay thói quen dừng đỗ tùy tiện là những bài kiểm tra khắc nghiệt nhất đối với hệ thống cảm biến quang học và các cụm camera 360 độ.

Cú sốc văn hóa của những trí tuệ nhân tạo ngoại nhập

Công nghệ xe tự hành vốn được phát triển dựa trên các kịch bản giao thông ngăn nắp tại châu Âu hoặc Bắc Mỹ, nơi các phương tiện tuân thủ nghiêm ngặt vạch kẻ đường và tín hiệu đèn. 

Nhưng tại Việt Nam, giao thông mang tính chất dòng chảy tự do và có độ nhiễu cực cao. Các hệ thống điều khiển tự động thường xuyên rơi vào trạng thái ngừng hoạt động hoặc báo lỗi liên tục khi đối mặt với ma trận xe máy len lỏi vào mọi kẽ hở xung quanh thân xe.

Theo khảo sát từ nhóm chuyên gia kỹ thuật ô tô, các cảm biến LiDAR và Radar trên xe thường bị nhiễu tín hiệu trong điều kiện trời mưa lớn kết hợp với bụi bẩn và khói xe đặc quánh tại đô thị Việt Nam. Hệ thống máy tính trung tâm của xe đôi khi thực hiện các cú phanh gấp không cần thiết vì không thể phân biệt được đâu là vật cản nguy hiểm và đâu chỉ là một túi nilon bay ngang đường hoặc một vạt áo mưa của người đi xe máy bên cạnh. 

Đây chính là điểm nghẽn khiến xe tự hành dù hiện đại vẫn chưa thể chiếm trọn niềm tin của người dùng trong môi trường đô thị phức tạp.

Sự hào hứng đi kèm nỗi lo

Tiến sĩ chuyên ngành AI tại một viện nghiên cứu lớn ở Việt Nam chia sẻ rằng, để xe tự hành thực sự vận hành được ở nước ta, cần một quá trình địa phương hóa dữ liệu khổng lồ. AI phải được dạy cách nhận biết những hành vi giao thông không có trong sách giáo khoa quốc tế, ví dụ như thói quen đi ngược chiều ở làn xe thô sơ hay việc người đi bộ băng qua đường ở những nơi không có vạch kẻ.

Vị chuyên gia này nhấn mạnh rằng dữ liệu đặc thù của giao thông Việt Nam là một mỏ vàng cho các doanh nghiệp phần mềm trong nước. Thay vì sử dụng bộ dữ liệu chuẩn của nước ngoài, các kỹ sư Việt đang xây dựng hệ thống nhận diện riêng biệt cho các phương tiện đặc trưng như xe xích lô, xe thồ hay các loại xe ba gác tự chế. 

Cuộc đua tự lái tại Việt Nam năm 2026 không chỉ là cuộc đua về phần cứng cảm biến, mà là cuộc đua về khả năng tinh chỉnh thuật toán để máy móc có thể phán đoán tình huống cực kỳ linh hoạt như một tài xế bản địa lâu năm.

Anh Hoàng Nam, một chủ sở hữu mẫu xe điện thông minh tại Hà Nội, chia sẻ về trải nghiệm thực tế của mình: Cảm giác xe tự lái trên cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ vào sáng sớm thật sự rất thư thái, xe giữ làn và khoảng cách cực kỳ chính xác. Nhưng chỉ cần về đến khu vực đường Nguyễn Trãi lúc giờ cao điểm, tôi buộc phải tắt chế độ tự động ngay lập tức. Hệ thống liên tục phát cảnh báo va chạm và tự động phanh cứng khi có xe máy tạt ngang, điều này khiến các xe phía sau suýt đâm vào đuôi xe tôi.

Nhiều người tiêu dùng khác cũng bày tỏ sự e ngại tương tự. Họ cho rằng công nghệ tự lái hiện tại ở Việt Nam vẫn mang tính chất trình diễn và hỗ trợ là chính, chưa thể phó mặc hoàn toàn tính mạng cho máy móc. Tâm lý lo ngại về việc hệ thống bị treo hoặc xử lý sai lầm trong các tình huống nhạy cảm vẫn là rào cản lớn khiến xe tự hành cấp độ cao chưa thể bùng nổ doanh số như kỳ vọng của các nhà sản xuất.

Khoảng trống pháp lý và bài toán trách nhiệm

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, vấn đề pháp lý khi xảy ra va chạm liên quan đến xe tự hành vẫn là một khoảng trống lớn cần sớm được lấp đầy. Hiện nay, luật giao thông đường bộ Việt Nam vẫn quy định người điều khiển phương tiện là chủ thể chịu trách nhiệm chính. 

Tuy nhiên, trong tương lai khi xe tự hành đạt đến cấp độ cao hơn, câu hỏi ai sẽ chịu trách nhiệm: người ngồi ở ghế lái, nhà sản xuất xe hay đơn vị cung cấp phần mềm, vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng.

Các chuyên gia pháp lý quốc tế cho rằng Việt Nam cần sớm ban hành khung thử nghiệm có kiểm soát cho xe tự hành tại các khu đô thị mới hoặc các tuyến đường chuyên dụng có hạ tầng số đồng bộ. Việc thử nghiệm trong môi trường thực tế nhưng có giới hạn sẽ giúp các cơ quan quản lý thu thập dữ liệu để xây dựng luật. Chỉ khi hành lang pháp lý đủ rõ ràng và các công ty bảo hiểm vào cuộc với những gói sản phẩm đặc thù cho xe tự hành, công nghệ này mới có thể thực sự đi vào đời sống một cách chính danh.

Mặc dù đối mặt với nhiều đặc thù khó khăn, nhưng sự phát triển của xe tự hành tại Việt Nam là không thể đảo ngược. Các dự án hạ tầng giao thông thông minh đang được triển khai mạnh mẽ với hệ thống biển báo điện tử và cảm biến đường bộ kết nối trực tiếp với xe qua công nghệ vạn vật kết nối. Khi cơ sở hạ tầng được số hóa đồng bộ, gánh nặng xử lý cho AI trên xe sẽ được giảm nhẹ đáng kể.

Kết thúc năm 2026, Việt Nam có thể chưa thấy những chiếc xe không người lái hoàn toàn chạy đầy đường, nhưng chắc chắn sẽ thấy những chiếc xe có khả năng tương tác thông minh hơn, biết tránh né những tình huống nguy hiểm đặc trưng của giao thông nội địa. Giấc mơ về những chuyến đi rảnh tay và an toàn tuyệt đối sẽ trở nên gần gũi hơn khi con người và máy móc cùng tìm được tiếng nói chung trong một hệ sinh thái giao thông đang chuyển mình mạnh mẽ. Sự kiên trì trong việc giải quyết các bài toán đặc thù sẽ đưa Việt Nam trở thành một thị trường thử nghiệm thú vị và đầy tiềm năng cho các công nghệ tự hành trên toàn cầu./.