Co mạch, tăng huyết áp và rủi ro tim mạch

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, khi tiếp xúc với lạnh, cơ thể sẽ kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi. Các mạch máu ở da, tay và chân co lại nhằm dồn máu về tim, não và các cơ quan quan trọng. Phản xạ này do hệ thần kinh giao cảm điều khiển, giải phóng các hormone như norepinephrine và epinephrine, khiến tim đập nhanh hơn, mạch máu co lại và huyết áp tăng.

Huyết áp phụ thuộc vào hai yếu tố chính là cung lượng tim và sức cản ngoại vi. Trong điều kiện lạnh, sức cản ngoại vi tăng lên, buộc tim phải co bóp mạnh hơn để duy trì lưu thông máu, khiến huyết áp dễ tăng cao, nhất là ở người có tiền sử tăng huyết áp hoặc xơ vữa động mạch.

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học cho thấy, mùa đông luôn ghi nhận tỷ lệ tai biến tim mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ cao hơn so với mùa hè. Nguyên nhân không chỉ do huyết áp trung bình tăng vài mmHg, mà còn vì thời tiết lạnh khiến máu trở nên “cô đặc” hơn, các mảng xơ vữa dễ nứt vỡ, làm tăng nguy cơ tắc mạch.

Máu “đặc” hơn, dễ hình thành cục máu đông

Thời tiết lạnh còn ảnh hưởng đến tính chất của máu. Cơ thể có xu hướng lợi tiểu khi trời lạnh, làm giảm thể tích huyết tương, trong khi số lượng tiểu cầu và các yếu tố đông máu tương đối tăng, khiến máu trở nên đặc hơn. Cùng với tình trạng co mạch và dòng máu chảy không đều tại các đoạn mạch bị xơ vữa, nguy cơ hình thành cục huyết khối tăng lên rõ rệt.

Nếu các cục máu đông di chuyển lên não, người bệnh có thể bị đột quỵ thiếu máu não; còn khi tắc ở động mạch vành, sẽ dẫn tới nhồi máu cơ tim. Đây là lý do các khuyến cáo quốc tế nhấn mạnh người có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc rối loạn nhịp tim cần đặc biệt thận trọng khi tập thể dục ngoài trời trong những ngày rét đậm.

Làm gì để tập thể thao an toàn khi trời lạnh?

Trong thời tiết lạnh, khởi động là bước không thể bỏ qua. Người tập nên dành 5–7 phút để làm nóng toàn thân bằng các động tác như đi bộ nhanh, chạy bước nhỏ, nâng cao gối, đánh tay nhằm tăng thân nhiệt và lưu lượng máu tới các chi. Tiếp đó, cần khoảng 5 phút giãn cơ động với các động tác xoay khớp vai, khuỷu tay, cổ tay, lưng, hông, gối và cổ chân; tránh giãn cơ tĩnh kéo dài khi cơ thể còn lạnh. Trước khi vào bài tập chính, nên có thêm 5–8 phút làm nóng chuyên môn.

Trang phục cần đảm bảo giữ ấm theo nguyên tắc mặc nhiều lớp (layering). Dù cảm giác khát nước thường giảm khi trời lạnh, cơ thể vẫn mất nước qua mồ hôi và hơi thở. Việc không bù đủ nước có thể khiến máu cô đặc hơn, làm tăng nguy cơ huyết khối. Người tập nên uống từng ngụm nhỏ, đều đặn mỗi 15–20 phút, ưu tiên nước ấm hoặc nước điện giải nhạt, tránh uống nhiều nước lạnh cùng lúc.

Trước khi tập luyện, nên ăn nhẹ với các thực phẩm giàu carbohydrate phức như bánh mì, khoai, cháo hoặc bún, phở ít dầu để đảm bảo năng lượng. Rượu bia không nên sử dụng trước và trong khi chơi thể thao, bởi cồn gây giãn mạch da, tạo cảm giác ấm giả nhưng thực chất làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, đồng thời ảnh hưởng xấu đến nhịp tim và huyết áp. Nếu có điều kiện, nên ưu tiên tập luyện ở khu vực có mái che hoặc chắn gió.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh: “Điều quan trọng nhất là mỗi người cần lắng nghe cơ thể, tôn trọng điều kiện thời tiết, không đánh đổi sức khỏe tim mạch và hô hấp chỉ để cố gắng thêm một hiệp đấu hay một pha thể hiện”.