Đây không phải là cảnh tượng trong phim viễn tưởng, mà là hiện tượng phát quang sinh học (bioluminescence) – khả năng tự tạo ra ánh sáng của các loài sinh vật biển. Từ những loài vi khuẩn tí hon đến những con mực khổng lồ, ánh sáng không chỉ là vẻ đẹp phù du mà còn là vũ khí sinh tồn, công cụ giao tiếp và là ngôn ngữ riêng biệt của đại dương.

Khác với ánh sáng từ bóng đèn dây tóc tỏa nhiệt, ánh sáng sinh học là "ánh sáng lạnh". Quá trình này diễn ra nhờ một phản ứng hóa học đặc biệt bên trong cơ thể sinh vật, thường liên quan đến hai thành phần chính: phân tử phát sáng luciferin và enzyme xúc tác luciferase.

Theo các nhà hải dương học, có đến 90% sinh vật sống ở vùng nước sâu dưới 200m sở hữu khả năng phát quang. Mỗi loài sử dụng ánh sáng cho những mục đích khác nhau, tạo nên một hệ sinh thái vô cùng phức tạp. Điển hình như trong chiến thuật săn mồi, loài cá cần câu (Anglerfish) sở hữu một chiếc cần phát sáng trên đầu để dụ dỗ con mồi tò mò đi thẳng vào miệng mình. Ngược lại, để tự vệ, một số loài mực có thể phun ra một đám mây chất lỏng phát quang để làm lóa mắt kẻ thù, tạo cơ hội tẩu thoát. Loài tôm nhỏ lại có khả năng bắn ra những tia sáng như pháo hoa để gây nhiễu loạn đối phương.

Đặc biệt, hiện tượng đối quang (counter-illumination) giúp các loài cá nhỏ phát sáng ở phần bụng để hòa lẫn với ánh sáng mờ nhạt từ mặt nước hắt xuống, khiến kẻ thù bên dưới không thể nhận ra bóng của chúng. Tiến sĩ Edith Widder, một chuyên gia hàng đầu về phát quang sinh học, nhận định: "Ánh sáng là loại tiền tệ quan trọng nhất dưới đại dương. Trong thế giới không có ánh sáng mặt trời, khả năng điều khiển ánh sáng quyết định ai sẽ được ăn và ai sẽ bị ăn. Đó là một hệ thống viễn thông phức tạp đã tồn tại hàng triệu năm trước khi con người phát minh ra cáp quang".

Dưới góc nhìn khoa học ứng dụng, những bí mật này đang mở ra cuộc cách mạng trong y học và công nghệ. Protein phát quang xanh (GFP) từ sứa đã được sử dụng như một ngọn đèn pin sinh học để đánh dấu và theo dõi quá trình phát triển của các tế bào ung thư hoặc sự di chuyển của virus trong cơ thể người. Trong tương lai, các nhà khoa học đang nghiên cứu để tạo ra những loại cây xanh phát quang có thể thay thế đèn đường, giúp tiết kiệm năng lượng và giảm ô nhiễm môi trường.

Tại Việt Nam, những chuyến du lịch khám phá biển lấp lánh tại các vùng vịnh như vịnh Hạ Long hay vịnh Nha Trang vào những đêm tối trời đang trở thành trải nghiệm độc đáo. Du khách có thể nhìn thấy những dải sáng xanh lung linh khi nước biển bị tác động bởi mái chèo hoặc bước chân – đó là sự hiện diện của hàng triệu loài thực vật phù du phát sáng. Điều này không chỉ mang lại giá trị du lịch mà còn là chỉ dấu cho thấy sự giàu có và đa dạng của hệ sinh thái biển địa phương.

Sự kỳ diệu của các sinh vật phát quang nhắc nhở chúng ta về sự vĩ đại và bí ẩn của thiên nhiên. Dẫu ở nơi sâu thẳm và khắc nghiệt nhất, sự sống vẫn luôn biết cách tỏa sáng theo cách riêng của mình. Bảo vệ đại dương cũng chính là bảo vệ những ngôi sao thầm lặng đang thắp sáng hy vọng cho những nghiên cứu khoa học bền vững của nhân loại./.