"Phanh tay" hạ tầng kìm hãm khát vọng xanh

Sự thiếu hụt các quy chuẩn kỹ thuật thống nhất về phòng cháy chữa cháy và lắp đặt trạm sạc trong không gian kín đã tạo ra những rào cản pháp lý khiến cả chủ đầu tư lẫn người dân đều lúng túng trong việc tìm tiếng nói chung.

Khoảng cách giữa khát vọng và thực tại trạm sạc

Năm 2026, Việt Nam chứng kiến sự bùng nổ chưa từng có của các dòng xe xanh, từ xe lai cho đến xe thuần điện. Tuy nhiên, sự phát triển nóng của phương tiện lại đang tạo ra một áp lực khổng lồ lên hệ thống hạ tầng vốn đã cũ kỹ. 

Tại các đô thị lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, việc sở hữu một chiếc xe điện đôi khi trở thành một gánh nặng tâm lý hơn là một sự hưởng thụ tiện nghi.

Nỗi lo lắng về quãng đường di chuyển không còn nằm ở dung lượng pin của xe mà nằm ở việc liệu có tìm được trụ sạc còn trống hay không. Sự mất cân đối giữa số lượng xe bán ra và tốc độ lắp đặt trạm sạc đang tạo ra một cơn sốt ngầm trong việc tranh giành không gian sạc tại các bãi đỗ xe công cộng. 

Điều này cho thấy rằng, nếu không giải quyết được bài toán vị trí và mật độ trạm sạc, khát vọng xanh hóa sẽ khó có thể đạt được sự đồng thuận tuyệt đối từ người dân.

Rào cản pháp lý tại các khu chung cư

Vấn đề hóc búa nhất hiện nay chính là hạ tầng sạc tại các khu dân cư cũ và cả các dự án chung cư cao cấp mới bàn giao. Ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam, cho rằng để đạt được mục tiêu xanh hóa phương tiện công cộng vào năm 2030, Chính phủ cần có những cú hích mạnh mẽ hơn về mặt thể chế. 

Thực tế hiện nay, nhiều ban quản trị tòa nhà từ chối cho lắp trạm sạc vì lo ngại các rủi ro về cháy nổ và sự quá tải của hệ thống điện tòa nhà.

Việc thiếu vắng một bộ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia chi tiết về lắp đặt trạm sạc trong hầm chung cư khiến các cơ quan chức năng khó lòng phê duyệt các hồ sơ thiết kế. Theo ông Quyền, đó có thể là việc bắt buộc các công trình xây dựng mới phải dành một tỷ lệ diện tích nhất định cho hạ tầng sạc điện, hoặc các ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho những đơn vị đầu tư vào mạng lưới trạm sạc công cộng dọc các tuyến cao tốc Bắc - Nam. Khi có một hành lang pháp lý rõ ràng, các chủ đầu tư mới có đủ tự tin để rót vốn vào mảng hạ tầng đầy tiềm năng nhưng cũng không ít rủi ro này.

Trước những thách thức về hạ tầng, các doanh nghiệp lắp ráp và sản xuất ô tô lớn trong nước như Trường Hải hay Thành Công cũng đang ráo riết chuyển dịch chiến lược. Thay vì chỉ tập trung vào việc lắp ráp các mẫu xe mới, các tập đoàn này đang đổ vốn vào nghiên cứu và phát triển các giải pháp lưu trữ năng lượng và công nghệ sạc thông minh.

Họ hiểu rằng, trong tương lai gần, ai nắm giữ được mạng lưới năng lượng và giải pháp sạc nhanh sẽ là người làm chủ cuộc chơi trên thị trường. Việc tự xây dựng hệ sinh thái trạm sạc riêng hoặc liên kết với các đơn vị cung cấp điện năng là hướng đi tất yếu để tự cứu mình trước khi chờ đợi những thay đổi từ phía quản lý nhà nước. 

Những trung tâm nghiên cứu và phát triển đang mọc lên ngày càng nhiều, tập trung vào việc tối ưu hóa hiệu suất pin và rút ngắn thời gian sạc, nhằm giảm bớt sự lệ thuộc vào các điểm sạc cố định kéo dài.

Thách thức đối với lưới điện quốc gia, cần một chiến lược tổng thể và dài hạn

Một vấn đề mang tính vĩ mô hơn là sức chịu tải của lưới điện quốc gia. Theo các kịch bản dự báo, khi tỷ lệ xe điện chiếm khoảng 20% tổng lượng phương tiện lưu thông, hệ thống lưới điện tại các khu dân cư sẽ đối mặt với nguy cơ quá tải vào các khung giờ cao điểm. Việc hàng triệu chiếc xe điện cùng cắm sạc vào buổi tối khi người dân đi làm về có thể gây ra những sự cố nghiêm trọng cho hệ thống truyền tải.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và tư nhân trong việc quy hoạch lưới điện thông minh được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để nỗi lo sập nguồn này. Lưới điện thông minh không chỉ đơn thuần là truyền tải điện, mà còn có khả năng điều tiết lưu lượng sạc dựa trên dữ liệu thời gian thực. 

Xe điện khi đó không chỉ là vật tiêu thụ năng lượng mà còn có thể đóng vai trò là một bộ lưu trữ điện dự phòng cho gia đình, trả ngược điện năng vào lưới khi cần thiết thông qua các công nghệ kết nối xe với lưới điện.

Xanh hóa giao thông là một cuộc chạy đua tiếp sức, nơi mà các hãng xe chạy lượt đầu tiên nhưng hạ tầng mới là người giữ nhịp ở đoạn cuối. Việt Nam cần một bản quy hoạch tổng thể về hạ tầng giao thông xanh tầm nhìn đến năm 2050, trong đó phân định rõ vai trò của đầu tư công và đầu tư tư nhân.

Các chuyên gia đề xuất cần có những đặc khu thí điểm cho hạ tầng xe điện, nơi các quy định về phòng cháy chữa cháy và quy hoạch điện được nới lỏng hoặc áp dụng các tiêu chuẩn tiên tiến nhất của thế giới. Từ những mô hình thí điểm thành công này, chúng ta mới có thể nhân rộng ra quy mô toàn quốc, tránh tình trạng phát triển tự phát, manh mún dẫn đến lãng phí nguồn lực xã hội.

Năm 2026 chính là thời điểm bản lề. Nếu nút thắt hạ tầng không được tháo gỡ kịp thời bằng những quyết sách đột phá về thể chế, khát vọng về một nền giao thông xanh, sạch và bền vững của Việt Nam sẽ mãi chỉ dừng lại ở những con số trên giấy. Sự đồng bộ giữa công nghệ phương tiện và năng lực hạ tầng chính là chìa khóa duy nhất để mở ra cánh cửa tương lai cho ngành công nghiệp ô tô điện Việt Nam./.