Yêu cầu khẩn trương đưa sàn giao dịch vàng vào vận hành của Thủ tướng Phạm Minh Chính không chỉ nhằm ứng phó với biến động phức tạp của giá vàng thời gian gần đây, mà còn cho thấy quyết tâm chính sách trong xử lý bài toán tồn tại nhiều năm: minh bạch hóa thị trường vàng, hạn chế đầu cơ và từng bước đưa nguồn lực vàng trong dân vào lưu thông kinh tế.

Trước đó, tại công điện ngày 24/1, Thủ tướng đã giao Ngân hàng Nhà nước sớm hoàn thiện hồ sơ nghiên cứu, đánh giá và đề xuất việc thành lập sàn hoặc sở giao dịch vàng quốc gia, báo cáo Thường trực Chính phủ trong tháng 1. Quốc hội cũng nhiều lần đề nghị Chính phủ sớm xây dựng giải pháp và lộ trình phù hợp nhằm ổn định thị trường vàng.

Sau hơn một thập kỷ điều hành thị trường vàng chủ yếu bằng biện pháp hành chính, chính sách quản lý vàng đang bước vào giai đoạn điều chỉnh quan trọng. Nghị định 232/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 24/2012/NĐ-CP đã chấm dứt cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng, mở ra hướng tiếp cận dựa nhiều hơn vào thể chế và cơ chế thị trường.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng sàn giao dịch vàng quốc gia được kỳ vọng sẽ góp phần chuẩn hóa giá, nâng cao tính minh bạch của thị trường.

TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính – Tiền tệ Quốc gia, cho rằng vấn đề cốt lõi không chỉ là có hay không có sàn giao dịch vàng, mà là xác định rõ phạm vi vàng cần quản lý. Theo ông, vàng miếng, vàng thỏi mang tính đầu tư và dự trữ, liên quan trực tiếp đến ổn định tài chính nên cần được quản lý chặt, trong khi vàng trang sức mang tính tiêu dùng cần cơ chế phù hợp hơn.

Ông cũng đề xuất từng bước công khai dữ liệu tích trữ vàng trong nền kinh tế và chấm dứt các quan hệ vay – mượn bằng vàng để giảm rủi ro hệ thống. Trước thực tế chênh lệch lớn giữa giá vàng trong nước và thế giới, giải pháp cấp bách là tăng nguồn cung hợp pháp thông qua chuẩn hóa quy cách vàng miếng, giảm chi phí chế tác và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp nhập khẩu, sản xuất. Khi giá được hình thành minh bạch, có tham chiếu quốc tế, dư địa cho tình trạng “mỗi nơi một giá” hay đầu cơ theo tin đồn sẽ thu hẹp.

Theo TS Cấn Văn Lực, xây dựng sàn giao dịch vàng là bước đi cần thiết nhưng phải lựa chọn mô hình phù hợp. Phương án khả thi là coi vàng như một loại hàng hóa vật chất giao dịch trên sở giao dịch hàng hóa hiện có, chỉ cần bổ sung vàng vào danh mục giao dịch.

Ngân hàng Nhà nước nhìn nhận sàn giao dịch vàng là cấu phần có thể tác động nhiều chiều tới ổn định kinh tế vĩ mô. Theo cơ quan này, sàn là nơi tổ chức giao dịch mua – bán, trao đổi vàng tiêu chuẩn (cả vàng vật chất và phi vật chất) theo hình thức tập trung. Bên cạnh lợi ích minh bạch hóa giao dịch, việc thành lập sàn cũng có thể làm tăng nhu cầu đầu tư vào vàng.

Trong bối cảnh cần ưu tiên nguồn vốn cho phục hồi và phát triển sản xuất – kinh doanh, Ngân hàng Nhà nước cho rằng việc triển khai sàn giao dịch vàng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá đầy đủ tác động trước khi đề xuất thời điểm phù hợp.

Theo Cục Quản lý ngoại hối, lộ trình thí điểm sàn giao dịch vàng dự kiến chia làm ba giai đoạn. Giai đoạn đầu tập trung vào vàng vật chất và chỉ hoạt động trong phạm vi nội địa, với sự tham gia của ngân hàng và doanh nghiệp được cấp hạn mức nhập khẩu. Giai đoạn tiếp theo bổ sung vàng miếng, và cuối cùng mới triển khai các sản phẩm phái sinh. Cách làm này thể hiện sự thận trọng cần thiết do thị trường vàng liên hệ chặt chẽ với chính sách tiền tệ và ngoại hối.

Từ phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam (VGTA), cho rằng Việt Nam đủ điều kiện công nghệ để xây dựng sàn giao dịch vàng hiện đại nếu đi đúng lộ trình. Giai đoạn đầu nên cho phép nhập khẩu vàng nguyên liệu có chứng nhận quốc tế, kèm yêu cầu chặt chẽ về công nghệ, cơ sở vật chất và nghĩa vụ báo cáo. Theo ông, lợi ích lớn nhất của sàn là mọi giao dịch được ghi nhận, qua đó giảm đầu cơ, thao túng và nguy cơ bong bóng giá.

Tuy nhiên, VGTA cũng cảnh báo rủi ro nếu mở cửa quá nhanh cho doanh nghiệp chưa đủ năng lực tham gia nhập khẩu hoặc sản xuất. Hiện chỉ khoảng 30–40% doanh nghiệp trong ngành đầu tư bài bản về máy móc và kiểm soát đầu vào. Vì vậy cần cơ chế quản lý minh bạch cùng một trung tâm điều phối thống nhất để bảo đảm thị trường vận hành ổn định.

Hiệp hội đề xuất lộ trình ba bước: trước hết phục vụ sản xuất, phân phối; tiếp đó mở rộng hệ thống phân phối; và chỉ phát triển các sản phẩm tài chính phái sinh khi hành lang pháp lý hoàn thiện.

Ông Nguyễn Thế Hùng cho biết Hội đồng Vàng thế giới (WGC) sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam xây dựng khung pháp lý và quy trình vận hành minh bạch, bao gồm cơ chế xử lý tranh chấp. Nếu được thiết kế trên nền tảng pháp lý rõ ràng, sàn giao dịch vàng sẽ góp phần củng cố niềm tin người dân và giảm tình trạng “vàng hóa” trong nền kinh tế.

TS Lê Xuân Nghĩa cũng cho rằng khi giá vàng được hình thành công khai trên sàn, có tham chiếu quốc tế, tình trạng buôn lậu và thị trường “chợ đen” sẽ từng bước bị thu hẹp. Quan trọng hơn, cơ quan quản lý sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về cung – cầu vàng, từ đó điều hành chính sách tiền tệ và ngoại hối hiệu quả hơn.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch SBLAW, nhận định việc Chính phủ quyết liệt xây dựng sàn giao dịch vàng là bước đi phù hợp sau quá trình nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế. Theo lộ trình, quy chế vận hành sàn cần được ban hành trong quý I–II năm nay. Khi giao dịch vàng được đưa lên sàn với cơ chế tương tự các loại tài sản khác, Nhà nước không chỉ quản lý hiệu quả hơn mà còn mở rộng cơ sở thu thuế.

Ông cũng cho rằng Việt Nam có thể từng bước mở rộng từ giao dịch vàng vật chất sang vàng trạng thái và chứng chỉ vàng. Nếu chỉ giới hạn ở vàng vật chất thì chưa đủ để thị trường vận hành hiện đại và tiệm cận giá thế giới. Mở rộng công cụ giao dịch sẽ giúp cân đối cung – cầu, tránh tình trạng khan hiếm nguồn cung gây sốt giá và tâm lý tích trữ vàng trong dân.

Dù không phải “liều thuốc thần” xóa bỏ ngay đầu cơ hay thao túng, sàn giao dịch vàng với luật chơi minh bạch và giao dịch chuẩn hóa sẽ dần thu hẹp các hành vi làm méo mó thị trường. Nếu triển khai đúng lộ trình và giữ vững niềm tin xã hội, đây có thể trở thành trụ cột quan trọng giúp thị trường vàng vận hành ổn định, lành mạnh hơn trong dài hạn.