Thanh Hóa: Chiến lược huy động tổng lực bảo tồn, tu bổ hệ thống di tích đang xuống cấp

Báo động thực trạng và thách thức trong công tác bảo tồn di tích

Di sản văn hóa là tài sản vô giá, song cũng là những thực thể vật chất dễ bị tổn thương nhất trước tác động của thời gian và điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Hiện nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích trên địa bàn nhiều địa phương đang được xác định là nhiệm vụ cấp thiết, mang tính lâu dài.

Tại Thanh Hóa, khối lượng công việc tu bổ, tôn tạo di tích được đánh giá là vô cùng đồ sộ với trách nhiệm nặng nề. Quá trình này không đơn thuần là hoạt động xây dựng cơ bản, mà đòi hỏi tính khoa học, sự thận trọng tuyệt đối và sự phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính quyền, các sở, ban, ngành liên quan. 

Điển hình tại Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ, một trong những công trình kiến trúc bằng đá độc đáo bậc nhất, dấu ấn của sự xuống cấp đã hiện hữu rõ rệt. Những đoạn tường thành sừng sững nay phải đối mặt với nguy cơ sạt lở cao, buộc cơ quan quản lý phải sử dụng các hệ thống cột thép lớn để chống đỡ tạm thời, đặc biệt tập trung tại khu vực tường thành phía Bắc. Biển báo cảnh báo nguy hiểm đã được dựng lên, cho thấy tính cấp bách của việc phải nhanh chóng có các biện pháp can thiệp kỹ thuật chuyên sâu để cứu vãn di tích.

Giữ vững "yếu tố gốc" - Nguyên tắc tối thượng trong tu bổ di tích

Nhận thức rõ tầm quan trọng của Di sản thế giới, tỉnh Thanh Hóa đã dành sự quan tâm đặc biệt cho dự án tu bổ Thành nhà Hồ với nguyên tắc kiên quyết: Bảo tồn yếu tố gốc.Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ với nguồn kinh phí ưu tiên lên tới 745 tỷ đồng. Nguồn lực này được phân bổ chặt chẽ cho một chương trình bảo tồn tổng thể. Tính đến năm 2025, tỉnh Thanh Hóa đã hoàn thành dự án gia cố, chống đỡ cho 16 đoạn tường thành có nguy cơ sạt lở. 

Theo đại diện Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ, quá trình tu bổ được triển khai bài bản qua nhiều giai đoạn dự án khác nhau. Từ công tác giải phóng mặt bằng để tạo không gian an toàn cho di sản, đến việc từng bước tu bổ lại các di tích gốc.

 Đáng chú ý, để đảm bảo tính khoa học và tránh những sai sót không thể khắc phục, cơ quan chuyên môn đang tiến hành thi công thí điểm các đoạn tường thành mẫu. Kết quả từ những đoạn thí điểm này sẽ là cơ sở thực tiễn và khoa học vững chắc để đánh giá, điều chỉnh trước khi áp dụng triển khai bảo tồn toàn bộ hệ thống di tích Thành nhà Hồ.

Kế hoạch tu bổ di tích trọng điểm 2026 - 2030: Ưu tiên cứu nguy di tích kiến trúc gỗ

Không chỉ dừng lại ở các di sản quy mô quốc tế, bài toán bảo tồn còn lan rộng ra hệ thống di tích cấp tỉnh và cơ sở. Theo kế hoạch trong giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh Thanh Hóa đã chủ động bố trí nguồn ngân sách địa phương lên tới 250 tỷ đồng để phục vụ công tác tu bổ cho gần 140 di tích đang trong tình trạng xuống cấp, hư hỏng. 

Định hướng triển khai trong giai đoạn này xác định rõ trọng tâm ưu tiên tuyệt đối cho các di tích mang đặc trưng kiến trúc gỗ truyền thống. Đây là những công trình có giá trị tiêu biểu, đại diện cho những niên đại lịch sử lâu đời, nhưng lại có tính bền vững thấp nhất trước điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm. Đặc biệt, nguồn lực sẽ được dồn vào những hạng mục gốc đang bị xuống cấp nghiêm trọng, đối diện với nguy cơ sụp đổ và khó có khả năng tự huy động nguồn lực từ xã hội.

 Sự can thiệp kịp thời của nguồn vốn ngân sách lúc này đóng vai trò như một chiếc phao cứu sinh, giữ lại những giá trị cốt lõi của kiến trúc cổ Việt Nam trước bờ vực biến mất. Dù đã có sự quan tâm lớn từ ngân sách Trung ương và địa phương, nhưng với số lượng di tích cần tu bổ quá lớn, nguồn vốn Nhà nước không thể bao quát toàn diện. 

Do đó, "xã hội hóa" được xác định là lời giải tất yếu mang tính chiến lược cho bài toán nguồn lực bảo tồn. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa đã vạch ra lộ trình rõ ràng để thực hiện mục tiêu này. Trước hết, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cán bộ và các tầng lớp nhân dân trong việc chung tay bảo vệ di sản. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa được kỳ vọng sẽ san sẻ gánh nặng tài chính, tạo ra một phong trào rộng khắp nơi "nhân dân và nhà nước cùng làm". 

Bên cạnh đó, để công tác tu bổ từ nguồn vốn xã hội hóa diễn ra đúng quy chuẩn, không làm biến dạng di tích, cơ quan quản lý cấp tỉnh đã chủ động tăng cường công tác hướng dẫn các địa phương. Việc lập các dự án tu bổ di tích chống xuống cấp phải tuân thủ nghiêm ngặt các văn bản chỉ đạo của Trung ương và tỉnh về lĩnh vực di sản văn hóa, đảm bảo tính pháp lý và tính chuyên môn khoa học cao nhất.

Bảo tồn gắn kết phát triển: Di sản là nguồn lực kinh tế

Mục tiêu cuối cùng của quá trình huy động nguồn lực tu bổ không chỉ là để giữ lại những "bảo tàng tĩnh" của quá khứ. Bảo tồn phải đi đôi với phát huy giá trị. Định hướng chiến lược của các cấp chính quyền là biến các di sản sau khi được tu bổ, tôn tạo trở thành những sản phẩm đặc trưng của quê hương. 

Sự khang trang, bề thế nhưng vẫn giữ nguyên nét cổ kính của các di tích sẽ là thỏi nam châm thu hút du khách, gắn kết chặt chẽ với định hướng phát triển du lịch của địa phương. Chính sự tấp nập của những dòng người hành hương, tham quan tại các di tích đã được bảo tồn tốt sẽ tạo ra nguồn thu kinh tế trực tiếp và gián tiếp. Sự phát triển của kinh tế du lịch sẽ tiếp tục đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, đồng thời tạo ra dòng tiền tuần hoàn, quay trở lại phục vụ chính công tác bảo tồn, khép kín một chu trình phát triển bền vững giữa Di sản và Xã hội đương đại.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html