Trưng bày chuyên đề "Sử đá lưu danh" vừa chính thức ra mắt đã mở ra một hành trình khám phá chiều sâu lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật từ những di sản quý giá này, giúp công chúng nhận diện rõ nét hơn về mạch nguồn văn hiến Việt Nam.

Nội dung trưng bày được cấu trúc khoa học qua bốn chủ đề lớn: khái quát diện mạo nền giáo dục khoa cử Nho học; chủ trương tuyển chọn và trọng dụng nhân tài; hệ thống khoa thi cùng truyền thống khoa bảng; và chân dung các danh nhân tiêu biểu. Tại đây, mỗi tấm bia không chỉ là nguồn tư liệu văn bản quý giá mà còn hiện lên như một tác phẩm nghệ thuật chạm khắc đá tinh xảo. Những đường nét hoa văn mềm mại, bố cục chặt chẽ trên đá xanh không chỉ thể hiện tư duy thẩm mỹ mà còn hàm chứa triết lý giáo dục sâu sắc của người xưa.

Sự độc đáo của trưng bày nằm ở ngôn ngữ thiết kế dựa trên sự đối thoại nghệ thuật giữa hai chất liệu chủ đạo: giấy và đá. Giấy tượng trưng cho những năm tháng đèn sách, cho những nét bút tài hoa trong trường thi; còn đá là biểu tượng của sự tôn vinh, sự ghi nhận vĩnh cửu dành cho những bậc hiền tài. Sự chuyển tiếp này phản ánh khát vọng của các triều đại quân chủ trong việc bất tử hóa công trạng và trí tuệ của tầng lớp trí thức tinh hoa, biến những giá trị hữu hình thành di sản truyền đời.

Mạch nguồn giáo dục và khát vọng hiền tài của các triều đại

Nhìn lại lịch sử, nền giáo dục khoa cử Nho học Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm nhưng luôn giữ vững tôn chỉ "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Từ thời Lý, Trần đến thời Lê, Nguyễn, việc thiết lập hệ thống trường học và tổ chức các kỳ thi từ cấp địa phương đến cấp trung ương (thi Hương, thi Hội, thi Đình) đã tạo ra một bộ máy quản trị quốc gia dựa trên năng lực trí tuệ. Trưng bày "Sử đá lưu danh" đã tái hiện sinh động quy trình tuyển chọn nghiêm ngặt này, nơi những sĩ tử phải vượt qua muôn vàn khó khăn để có tên trên bảng vàng.

Chủ trương trọng dụng nhân tài không chỉ dừng lại ở việc ban tước lộc mà quan trọng hơn là việc khắc tên vào bia đá. Việc dựng bia tại Văn Miếu không chỉ là phần thưởng cho cá nhân người đỗ đạt, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của kẻ sĩ đối với dân tộc. Những bài văn bia do các danh nho đương thời soạn thảo thường nhấn mạnh: "Kẻ sĩ có mối quan hệ thật lớn lao đối với trị đạo của đất nước". Chính tư tưởng này đã tạo nên một tầng lớp quan lại vừa có tài vừa có đức, lấy việc phụng sự quốc gia làm lẽ sống.

Nghệ thuật chạm khắc và triết lý thẩm mỹ trên bia đá

Một điểm nhấn đặc sắc tại trưng bày là việc làm nổi bật giá trị nghệ thuật của các tấm bia. Qua nhiều thời kỳ, phong cách chạm khắc trên bia Tiến sĩ có sự biến đổi rõ rệt nhưng luôn giữ được vẻ trang trọng. Từ những họa tiết rồng chầu, mây vờn, hoa lá cách điệu đến hình ảnh các linh vật, tất cả đều được các nghệ nhân xưa thể hiện bằng kỹ thuật điêu luyện. Những nét chạm khắc trên đá xanh thanh hóa bền bỉ với thời gian chính là minh chứng cho sự tinh tế của mỹ thuật truyền thống.

Mỗi tấm bia là một thực thể sống động. Bố cục của bia thường chia thành ba phần rõ rệt: trán bia, thân bia và rùa đội bia. Hình tượng rùa đội bia không chỉ mang ý nghĩa trường tồn mà còn biểu trưng cho sự chịu đựng gian khổ để gánh vác đạo học. Khách tham quan khi đứng trước những tấm bia này có thể cảm nhận được sự giao thoa giữa tư duy logic của giới trí thức và bàn tay tài hoa của giới thợ thủ công, tạo nên một chỉnh thể thống nhất giữa nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.

Để những tư liệu lịch sử không trở nên khô khan, ban tổ chức đã ứng dụng mạnh mẽ các giải pháp công nghệ số vào trưng bày. Những bản thác cổ vốn khó tiếp cận nay được "đánh thức" thông qua công nghệ trình chiếu 3D và tương tác ảo. Người xem có thể dễ dàng tra cứu thông tin về từng vị tiến sĩ, tìm hiểu về làng khoa bảng hay dòng họ mình ngay trên các màn hình cảm ứng hiện đại.

Sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ không chỉ làm mới phương thức kể chuyện mà còn giúp lan tỏa tinh thần "chạm vào lịch sử". Với thế hệ trẻ, việc tiếp cận lịch sử qua những hình ảnh số sinh động, giàu cảm xúc giúp họ cảm thấy gần gũi hơn với những giá trị xưa cũ. Đây là cách làm hiệu quả để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể – những câu chuyện, những bài học đạo đức ẩn sau mỗi dòng chữ Hán – trong đời sống đương đại vốn đầy biến động.

Sự kết nối trong chỉnh thể không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám

Trưng bày "Sử đá lưu danh" không đứng độc lập mà được kết nối chặt chẽ với các không gian khác như "Quốc Tử Giám – Trường Quốc học đầu tiên" và "Khơi nguồn đạo học". Sự kết nối này tạo ra một bức tranh toàn cảnh về lịch sử giáo dục Việt Nam. Từ việc hình thành ngôi trường đại học đầu tiên, quá trình giảng dạy, thi cử cho đến kết quả cuối cùng là những tấm bia đá lưu danh hậu thế, tất cả tạo nên một chỉnh thể thống nhất, giúp công chúng có cái nhìn hệ thống và sâu sắc nhất.

Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trưng bày là kết quả của sự hợp tác giữa các chuyên gia trong nước và quốc tế, đặc biệt là các chuyên gia đến từ Cộng hòa Pháp. Sự hợp tác này đã mang lại một tư duy trưng bày hiện đại, tiêu chuẩn quốc tế nhưng vẫn giữ được linh hồn của di sản Việt. "Sử đá lưu danh" chính là lời khẳng định về sức sống bền bỉ của đạo học và truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam.

Hành trình từ những nét bút trên trang giấy đến dòng chữ khắc sâu trên bia đá là hành trình của ý chí và sự bền bỉ. Trưng bày gửi gắm thông điệp xuyên thời gian: dù thời đại nào, tri thức và nhân tài vẫn luôn là mạch nguồn nuôi dưỡng tương lai đất nước./.