Chưa bao giờ con người phải đối diện với thách thức phân định giữa thật và giả rõ rệt như hiện nay. Từ những video được tạo ra chỉ bằng vài dòng lệnh đến các bản sao giọng nói có độ chân thực cao, công nghệ đang từng bước xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo. Trong khi đó, tốc độ lan truyền thông tin ngày càng nhanh, vượt xa khả năng kiểm chứng, khiến việc xác định đâu là sự thật trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Trong một thời gian dài, sự thật được xem là nền tảng của nhận thức và ra quyết định. Tuy nhiên, bước vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nền tảng này đang bị thách thức khi thông tin ngày càng tách rời khỏi thực tại. Các công nghệ như AI tạo sinh, deepfake hay tổng hợp giọng nói có thể tạo ra những nội dung hoàn chỉnh, có vẻ chân thực nhưng không nhất thiết bắt nguồn từ sự kiện có thật. Điều này khiến “sự thật” không còn là điều hiển nhiên, mà trở thành đối tượng cần được kiểm chứng.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, sự thật là phạm trù khách quan, tồn tại độc lập với ý thức con người. Trí tuệ nhân tạo, dù phát triển đến đâu, cũng chỉ có thể mô phỏng hoặc tái hiện sự thật thông qua dữ liệu và thuật toán. Tuy nhiên, chính khả năng mô phỏng ngày càng tinh vi lại khiến ranh giới giữa cái “giống thật” và cái “là thật” trở nên khó phân biệt.
Thực tế cho thấy, công nghệ không chỉ tạo ra thông tin giả hoàn toàn mà còn có thể thao túng sự thật bằng cách cắt ghép ngữ cảnh, thay đổi chi tiết hoặc chỉ cung cấp một phần thông tin. Khi đó, thông tin không hoàn toàn sai, nhưng cũng không còn phản ánh đúng bản chất. Điều này tạo ra môi trường thông tin phức tạp, nơi thật và giả đan xen, khiến quá trình nhận thức trở nên khó khăn và dễ bị chi phối bởi cảm xúc, định kiến hoặc thuật toán phân phối nội dung.
Một hệ quả đáng chú ý là sự xuất hiện của những “sự thật thay thế”. Nhờ AI, các nội dung giả có thể được xây dựng một cách logic, có chiều sâu và mang tính thuyết phục cao. Khi được lặp lại với tần suất lớn, chúng có thể từng bước định hình nhận thức và niềm tin của công chúng, tạo ra nghịch lý khi thông tin sai lệch lại lan truyền mạnh mẽ hơn sự thật khách quan.
Trong bối cảnh đó, niềm tin xã hội đang có dấu hiệu dịch chuyển. Thay vì dựa trên sự thật khách quan và nguồn tin chính thống, nhiều người có xu hướng tin vào những thông tin phù hợp với cảm xúc hoặc định kiến cá nhân. Sự thay đổi này diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc, làm suy giảm sự đồng thuận xã hội và đặt ra nguy cơ phân hóa trong nhận thức.
Trước thực tế này, công tác tư tưởng cần có sự đổi mới mạnh mẽ. Không chỉ dừng lại ở việc phản bác thông tin sai lệch, mà cần chủ động định hướng nhận thức, cung cấp thông tin chính xác một cách kịp thời, hấp dẫn và phù hợp với môi trường số. Đồng thời, việc nâng cao năng lực “tự miễn dịch thông tin” cho người dân, bao gồm khả năng phân tích, phản biện và kiểm chứng, trở thành yêu cầu mang tính chiến lược.
Bên cạnh đó, việc tái thiết niềm tin xã hội cần sự phối hợp đồng bộ giữa ba trụ cột: báo chí, giáo dục và công nghệ. Báo chí cần đổi mới để giữ vai trò dẫn dắt thông tin; giáo dục cần chú trọng phát triển tư duy phản biện và kỹ năng số; trong khi công nghệ cần được ứng dụng để phát hiện, kiểm soát và hạn chế thông tin sai lệch.
Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh, việc bảo vệ sự thật và củng cố niềm tin không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Chỉ khi xây dựng được một môi trường thông tin minh bạch, lành mạnh và có khả năng tự bảo vệ, xã hội mới có thể phát triển bền vững trước những biến động của thời đại số.
Bình luận
0