Phim AI: Bẫy thao túng nhận thức và bài toán quản lý

Sức hút từ phim AI và cái bẫy "vòng xoáy gây nghiện"

Trở về sau một ngày học tập và làm việc căng thẳng, việc dành khoảng một giờ đồng hồ để theo dõi các nội dung trực tuyến đã trở thành thói quen của không ít người trẻ. Sự xuất hiện của các sản phẩm phim AI với cốt truyện mới lạ, đồ họa bắt mắt và hiệu ứng thị giác đỉnh cao đã đáp ứng nhanh chóng nhu cầu giải trí của công chúng.

Dẫu vậy, đằng sau đấy là những công thức giữ chân người dùng được thực hiện bởi các thuật toán. Theo khảo sát từ thực tiễn đời sống, các kịch bản phim AI thường lạm dụng các mâu thuẫn cực đoan, thậm chí đưa vào những hình ảnh phản cảm, sau đó đột ngột ngắt nhịp ngay tại nút thắt cao trào. Cách thức này kích thích trí tò mò của người xem, dễ dàng biến nhu cầu giải tỏa tâm lý tức thời thành sự phụ thuộc tâm lý khó dứt khỏi màn hình.

Hệ lụy nhãn tiền là sự hình thành các vòng xoáy gây nghiện đối với người dùng, đặc biệt là lứa tuổi học sinh. Nhiều khán giả trẻ thừa nhận rằng ban đầu họ tiếp cận các video mang tính chất giải trí đơn thuần, nhưng dần bị cuốn vào các nội dung, cảm thấy bị lừa gạt bởi các cú “twist” vô lý, và về lâu dài làm nhạt dần ranh giới nhận thức, không còn phân biệt rõ ràng đâu là sản phẩm của phim AI và đâu là sự thật ngoài đời sống.

Giới hạn của phim AI và nguy cơ bóp méo lịch sử, văn hóa

Một trong những khía cạnh đáng lo ngại nhất của làn sóng công nghệ này là việc sử dụng phim AI để tái hiện các câu chuyện lịch sử, văn hóa. Dù ý định mang lại diện mạo mới cho các trang sử Việt bằng công nghệ là điều đáng ghi nhận, thực tế cho thấy các thuật toán AI luôn tồn tại giới hạn cố hữu và hoàn toàn không thể tự thấu hiểu văn hóa bản địa.

Khi quá trình sáng tạo thiếu vắng khâu thẩm định, kiểm chứng và tư vấn chuyên môn từ các chuyên gia lịch sử, văn hóa, những thước phim gắn mác lịch sử do AI tạo ra rất dễ trở thành nguồn cơn gây ngộ nhận cho công chúng, nhất là giới trẻ. Điều này đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về việc bảo đảm tính chính xác của tư liệu, tránh tình trạng thông tin sai lệch được dung dưỡng và lan truyền với tốc độ chóng mặt dưới sự tiếp sức của thuật toán nền tảng.

Khuôn khổ pháp lý và vai trò quản lý phim AI  

Trước tốc độ lan tỏa của phim AI, hệ thống pháp luật Việt Nam và quốc tế đang nỗ lực thiết lập các hành lang kiểm soát nhằm bảo vệ người dùng. Trao đổi về vấn đề này, Luật sư Lê Cao - Giám đốc Công ty Luật FDVN - phân tích rằng các sản phẩm điện ảnh và nội dung lưu truyền trên không gian mạng do AI tạo ra hiện chịu sự điều chỉnh đồng bộ của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, từ Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Điện ảnh, Luật An ninh mạng cho đến Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 (chính thức có hiệu lực từ ngày 01/03/2026). Bản chất của các chế tài này là xác định rõ trách nhiệm pháp lý của con người trong toàn bộ chuỗi quy trình: từ sáng tạo, lưu hành, phát hành cho đến lưu truyền nội dung trên môi trường mạng.

Nhìn ra kinh nghiệm quốc tế, Đạo luật về Trí tuệ nhân tạo của Liên minh Châu Âu (EU) tại Điều 50 đã đặt nền móng cho việc kiểm soát các sản phẩm AI, trong đó điểm mấu chốt là đề cao tính minh bạch thông qua cơ chế gắn nhãn bắt buộc ngay từ đầu đối với mọi sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Nhiều quốc gia như Trung Quốc cũng đã áp dụng các biện pháp tương tự.

Đối với các đơn vị công nghệ trung gian và nhà phát triển hệ thống phim AI, pháp luật đòi hỏi phải xây dựng các cơ chế kiểm duyệt nội dung tự động nhằm ngăn chặn hiệu quả các hành vi xuyên tạc sự thật, xúc phạm danh dự nhân phẩm, xâm phạm thông tin cá nhân hoặc phát tán nội dung độc hại ảnh hưởng đến trẻ em. Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 của Việt Nam tại Điều 7 và Điều 11 cũng đã định hình rõ các yêu cầu về gắn nhãn sản phẩm, phân loại độ tuổi tiếp nhận và kiểm soát thời gian sử dụng đối với các nội dung do AI tạo ra.

Dưới góc độ thực thi, khi tốc độ phát triển của công nghệ đôi khi vượt trước khả năng điều chỉnh của văn bản luật, vai trò tự kiểm duyệt của các nền tảng phân phối và đạo đức nghề nghiệp của người sáng tạo nội dung đóng vai trò then chốt. Người sáng tạo phim AI phải đề cao tinh thần trung thực với tác phẩm của mình, tuyệt đối không xâm phạm quyền hợp pháp của các chủ thể khác hoặc tạo ra những hệ lụy tiêu cực cho xã hội. Về phía các nền tảng trung gian, việc thiết lập cơ chế tiếp nhận phản hồi, cảnh báo vi phạm và xử lý khiếu nại từ cộng đồng là điều kiện tiên quyết để làm sạch môi trường số.

Sự bùng nổ của phim AI không chỉ là câu chuyện của riêng ngành công nghiệp giải trí, mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị xã hội trong kỷ nguyên số. Bên cạnh các công cụ kỹ thuật và chế tài pháp lý, điều quan trọng nhất để ứng phó với làn sóng này chính là việc nâng cao tư duy phản biện của công chúng. Người xem cần duy trì sự tỉnh táo, không vội tin vào những hình ảnh hào nhoáng trên màn hình, chủ động đối chiếu sử liệu và các nguồn tin chính thống. Chỉ khi có năng lực nhận diện và bộ lọc nhận thức vững vàng, xã hội mới có thể làm chủ công cụ và công nghệ, thay vì để các thuật toán thao túng nhận thức và hành vi của con người.

Mời quý khán giả xem thêm các chương trình hấp dẫn khác của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87/chuyen-trang-van-hoa--du-lich--lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html