Từng đứng trước nguy cơ mai một và phải nằm trong danh sách bảo tồn khẩn cấp của UNESCO, Hát Xoan đã có một cuộc lội ngược dòng ngoạn mục để trở thành di sản đầu tiên trên thế giới được đưa ra khỏi danh sách bảo vệ khẩn cấp và chuyển sang danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào cuối năm 2017. Đến năm 2026, tiếng hát Xoan không còn chỉ bó hẹp trong không gian của các cửa đình cổ kính mà đã lan tỏa mạnh mẽ, trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Về bản chất, Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ gắn liền với hội xuân, bao gồm cả múa và nhạc. Một phường Xoan truyền thống thường có cơ cấu tổ chức chặt chẽ với người đứng đầu là Trùm phường, tiếp theo là các con hát (nữ) và kép hát (nam). Nghệ thuật Hát Xoan được chia thành ba chặng hát chính: Hát nghi lễ (ca ngợi thần linh, tổ tiên), Hát quả cách (ca ngợi thiên nhiên, con người và đời sống lao động) và Hát hội (giao duyên giữa đào và kép). Những làn điệu Xoan mang đậm tính bản địa với ca từ mộc mạc, tiết tấu rõ ràng nhưng lại chứa đựng những quy tắc lề lối cực kỳ khắt khe về cách lấy hơi, luyến láy và sự phối hợp nhịp nhàng giữa tay múa chân đi.

Sức sống của Hát Xoan hôm nay nằm ở sự tiếp nối bền bỉ giữa các thế hệ. Tại bốn phường Xoan gốc là Phù Đức, Kim Đới, Thét và An Thái, các lớp truyền dạy di sản vẫn diễn ra đều đặn hàng tuần. Điều đáng mừng nhất trong những năm gần đây là sự xuất hiện của các nghệ nhân nhí và những nghệ nhân trẻ tuổi đã bắt đầu làm chủ được những làn điệu khó. Thay vì chỉ học theo lối truyền khẩu, các bạn trẻ hiện nay còn ứng dụng công nghệ để ghi âm, ghi hình lại các điệu múa cổ của những nghệ nhân tiền bối, giúp việc học tập trở nên chính xác và khoa học hơn. Chính tinh thần "giữ lửa" này đã giúp Hát Xoan không bị biến dạng hay pha tạp trước những luồng văn hóa hiện đại.

Để di sản thực sự sống khỏe trong dòng chảy đương đại, tỉnh Phú Thọ đã gắn kết Hát Xoan với phát triển du lịch bền vững thông qua mô hình "Hát Xoan làng cổ". Du khách khi đến với đất Tổ không chỉ được tham quan các di tích lịch sử mà còn được ngồi trên những chiếu chèo truyền thống, thưởng thức những làn điệu Xoan cổ và tương tác trực tiếp với các đào, kép. Đây là cách làm "win - win" khi di sản được bảo tồn bằng chính nguồn thu từ du lịch, đồng thời du khách có được những trải nghiệm văn hóa chân thực nhất. Việc đưa Hát Xoan vào học đường cũng được đẩy mạnh, biến loại hình nghệ thuật này thành một niềm tự hào trong lòng thế hệ trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Sự phát triển của mạng xã hội năm 2026 cũng mở ra cánh cửa mới cho Hát Xoan. Các nền tảng số đã trở thành công cụ hữu hiệu để quảng bá vẻ đẹp của những làn điệu cổ đến với thế giới. Những video trình diễn được đầu tư kỹ lưỡng về hình ảnh, chú thích đa ngôn ngữ đã giúp công chúng quốc tế hiểu sâu hơn về triết lý nhân văn và nghệ thuật độc đáo của dân tộc Việt Nam. Tiếng hát Xoan giờ đây không chỉ vang lên để tri ân công đức tổ tiên mà còn là lời chào nồng hậu của người dân Phú Thọ gửi đến bạn bè bốn phương.

Nhìn lại hành trình hồi sinh, có thể thấy Hát Xoan chính là biểu tượng cho sự nỗ lực không ngừng của cộng đồng trong việc gìn giữ hồn cốt dân tộc. Khi di sản được đặt vào đúng vị trí của nó – trong lòng cộng đồng và trong dòng chảy của thời đại – nó sẽ không bao giờ mất đi. Hát Xoan Phú Thọ với sức sống mãnh liệt đã và đang khẳng định vị thế của một di sản văn hóa ngàn đời, tiếp tục là nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai.

Việc xã hội hóa các hoạt động trình diễn và ứng dụng công nghệ trong bảo tồn không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn đảm bảo tính bền vững cho di sản. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho việc phát triển kinh tế gắn liền với bảo tồn văn hóa, nơi mọi thành phần trong xã hội cùng nỗ lực vì một mục tiêu chung: Trường tồn cùng thời gian.