Đó là giai đoạn mà gốm không chỉ là vật dụng, mà là những "tờ báo" bằng đất nung truyền tải thông điệp về bản sắc dân tộc vươn tầm thế giới.

Điểm nhấn làm nên sự khác biệt của gốm Lê - Mạc chính là kỹ thuật vẽ men lam dưới men và sự xuất hiện của những nét vẽ phóng khoáng, mang đậm hơi thở đời sống nhân dân. Những nghệ nhân thời kỳ này đã đưa những hình ảnh bình dị như con thiên nga, con cá chép, nhành hoa sen, hay những cảnh sinh hoạt của người nông dân vào đồ gốm một cách tự nhiên và tài hoa.

Theo GS.TS Bùi Minh Trí, Giám đốc Kinh đô Thăng Long, giá trị lớn nhất của gốm Lê - Mạc nằm ở tư duy thẩm mỹ độc lập. "Đây là thời kỳ nghệ thuật gốm Việt Nam thoát khỏi những ảnh hưởng áp đặt từ bên ngoài để xác lập một phong cách riêng biệt. Những nét vẽ trên gốm Chu Đậu không hề gò bó, chúng bay bổng như những bức tranh thủy mặc, thể hiện một tâm hồn Việt phóng khoáng, yêu thiên nhiên và đầy tự trọng. Việc chúng ta tìm thấy hàng vạn di vật gốm này trong các con tàu đắm tại Cù Lao Chàm đã chứng minh cho sức mạnh nội sinh và vị thế của gốm Việt trên trường quốc tế thời bấy giờ", GS. Bùi Minh Trí phân tích.

Hành trình giải mã những hình vẽ trên gốm cũng giống như việc lật mở từng trang sử của một thời đại đầy biến động. Ông Nguyễn Văn Dòng, Chủ tịch Hội Cổ vật Thiên Trường, người đã dành nhiều thập kỷ để sưu tầm và nghiên cứu về dòng gốm này, chỉ tay vào một chiếc bình tỳ bà men lam thời Mạc và chia sẻ: "Bạn hãy nhìn vào nét vẽ con rồng này. Nó không còn vẻ uy quyền, đáng sợ như rồng ở cung điện, mà nó hiền lành, uốn lượn như đang đùa giỡn giữa những đám mây. Đó chính là sự tự do của người thợ gốm. Họ dám đưa cái tôi của mình, đưa sự hóm hỉnh và bình dân vào những sản phẩm vốn được coi là cao quý. Gốm Lê - Mạc vì thế mang đậm tính nhân văn và hơi thở dân gian".

Sự độc đáo của gốm Lê - Mạc còn được khẳng định qua những chữ ký hoặc minh văn ghi trên gốm – điều rất hiếm thấy ở các thời kỳ trước. Chiếc bình gốm nổi tiếng của bà Bùi Thị Hý tại bảo tàng Topkapi Saray (Thổ Nhĩ Kỳ) là một ví dụ điển hình. Nó không chỉ ghi tên người vẽ mà còn ghi rõ thời gian sản xuất. Điều này cho thấy vị thế của người nghệ nhân trong xã hội thời bấy giờ đã được tôn trọng, và sự tự tin về thương hiệu cá nhân cũng như thương hiệu quốc gia đã hình thành từ rất sớm.

Dưới góc nhìn của một du khách say mê văn hóa Việt, anh Francois Lefebvre, một nhà thiết kế nội thất đến từ Lyon (Pháp), chia sẻ khi tham quan không gian trưng bày gốm cổ: "Tôi bị choáng ngợp bởi sự hiện đại trong lối vẽ của những nghệ nhân thế kỷ XVI. Những mảng đặc, mảng rỗng, những nét bút nhấn nhả rất điêu luyện. Nó có sự tương đồng kỳ lạ với nghệ thuật tối giản hiện đại. Khi cầm một mảnh gốm vỡ từ lòng đất lên, tôi cảm nhận được bàn tay của người thợ xưa đang kể cho tôi nghe về cuộc sống của họ. Đó là một thứ ngôn ngữ không cần phiên dịch".

Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy giá trị của "lịch sử trên gốm" đang đối mặt với những thách thức về vấn đề bản quyền di sản và sự xâm nhập của các loại hàng giả, hàng nhái kém chất lượng. Bà Phạm Lan Hương, cán bộ quản lý di sản thuộc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, trăn trở: "Di sản gốm không chỉ là những hiện vật trong tủ kính. Chúng ta cần những chiến lược bài bản để người trẻ hiểu được mã gen văn hóa trong từng họa tiết. Việc phục hồi các dòng gốm cổ như Chu Đậu là một tín hiệu đáng mừng, nhưng quan trọng hơn là phải phục hồi được cái tư duy sáng tạo tự do của cha ông, chứ không chỉ là sao chép lại hình mẫu cũ".

Gốm Lê - Mạc giống như một tấm gương phản chiếu sự tự cường của một dân tộc. Giữa những thăng trầm của các vương triều, những người thợ gốm vẫn âm thầm "vẽ" nên bản sắc Việt bằng đất, nước và lửa. Những món đồ gốm ấy đã đi qua bao cuộc hành trình trên đại dương, nằm lại dưới đáy biển hay ẩn mình trong lòng đất sâu, để rồi hôm nay trở lại, kể cho chúng ta nghe về một thời đại mà trí tuệ và tâm hồn Việt đã tỏa sáng rực rỡ.

Khi ngắm nhìn một nhành hoa men lam hay một bóng dáng chim thiên nga trên gốm cổ, ta chợt nhận ra rằng: lịch sử không chỉ được viết bằng những văn bản hành chính hay những chiến công oanh liệt, mà lịch sử còn được lưu giữ bền bỉ qua từng nét vẽ hào hoa của những người nghệ sĩ chân đất. Bảo tồn gốm chính là bảo tồn những nét vẽ tâm hồn của dân tộc, để những "bản thông điệp" từ quá khứ vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho những thế hệ mai sau vươn ra biển lớn./.