Lệch chuẩn hành vi của thần tượng mạng xã hội: Tiếng chuông cảnh tỉnh

Khi sự lố lăng và bạo lực hành vi đội lốt "cá tính sáng tạo" trên mạng xã hội 

Trước hết, nhìn nhận một cách khách quan từ góc độ truyền thông số, không gian mạng xã hội hiện nay dường như đang bị thao túng bởi một quy chuẩn giá trị méo mó, nơi khả năng gây sốc được đánh đồng với năng lực sáng tạo nội dung. Hành động đập phá một vật dụng có giá trị lớn ngay trước mắt hàng chục nghìn khán giả theo dõi trực tiếp là biểu hiện rõ nét nhất của chủ nghĩa cơ hội trong kỷ nguyên tiếp thị bằng sự phẫn nộ (outrage marketing), tức là cố tình tạo ra xung đột, kích động cảm giác khó chịu hoặc kích thích sự tò mò tiêu cực để biến nó thành tương tác và doanh thu. 

Điều đáng báo động ở chỗ, thay vì phải nhận về sự lên án đồng loạt và tự kiểm điểm nghiêm túc, những hành vi bộc phát mất kiểm soát, la hét vô lối, thậm chí là thóa mạ lẫn nhau hay đập phá tài sản công khai lại thường xuyên được chủ thể ngụy biện là sự thẳng thắn, biểu hiện của bản lĩnh sống thật hoặc bản sắc cá nhân không trộn lẫn. 

Hệ quả là một bộ phận người sáng tạo nội dung đã rũ bỏ hoàn toàn trách nhiệm đạo đức tối thiểu của người nắm giữ công cụ truyền thông đại chúng, sẵn sàng vượt qua mọi giới hạn ứng xử văn minh chỉ để đổi lấy vài giây phút viral ngắn ngủi trên bảng xếp hạng xu hướng.

Song hành cùng những chiêu trò ấy là sự dung túng, tiếp tay vô tình nhưng vô cùng nguy hại của thuật toán từ các nền tảng xuyên biên giới, vốn được lập trình để ưu tiên chỉ số giữ chân người dùng hơn là tính nhân văn của thông điệp truyền tải. 

Khi một cú đập tivi, một lời chửi bới tục tĩu hay một màn kịch lăng mạ đem lại lượng tương tác bùng nổ, đẩy nội dung độc hại đó đến hàng triệu màn hình khác nhau. 

Chính cơ chế kinh tế chú ý này đã tạo mảnh đất màu mỡ cho sự lệch chuẩn nảy mầm và lan rộng, biến không gian số từ một giảng đường mở của tri thức nhân loại thành một đấu trường la mã thời hiện đại, nơi công chúng bị cuốn vào những màn kịch bạo lực rẻ tiền được dàn dựng công phu nhằm trục lợi tài chính một cách trắng trợn.

Hệ lụy bào mòn nhận thức và vết nứt trong nhân cách thế hệ trẻ

Hệ quả nghiêm trọng nhất từ hiện tượng tha hóa này không chỉ dừng lại ở phạm vi danh dự cá nhân của người phát ngôn, mà nguy hại hơn cả, nó đang trực tiếp định hình và làm xói mòn thế giới quan non nớt của giới trẻ – đối tượng tiếp nhận chính của các nội dung mạng xã hội. 

Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, khi bản lĩnh tư duy phản biện chưa hoàn thiện và tâm lý luôn khao khát khẳng định cái tôi, cơ chế bắt chước thần tượng diễn ra một cách tự nhiên nhưng mang tính chất tiềm tàng, khó lường. 

Khi chứng kiến một người có hàng triệu lượt theo dõi sẵn sàng giải quyết bất đồng hoặc gây sự chú ý bằng cách đập vỡ đồ đạc, dùng ngôn ngữ chợ búa mà vẫn được tán dương, tung hô và đặc biệt là kiếm được rất nhiều tiền, người trẻ rất dễ rơi vào ảo tưởng rằng bạo lực và sự thô lỗ chính là chìa khóa của quyền lực và thành công trong xã hội hiện đại.

Mặt khác, sự lặp đi lặp lại của các hình ảnh giật gân, phản cảm này trên các bảng tin mạng xã hội theo thời gian sẽ dẫn tới hội chứng trơ lì cảm xúc, khiến ranh giới giữa cái đẹp và cái xấu, giữa sự văn minh và thói ngông cuồng vô lối bị xóa nhòa một cách đáng sợ. 

Giới trẻ dần xem việc nổi giận vô cớ, nói tục, đập phá hay xúc phạm người khác là điều bình thường, thậm chí xem đó là phong cách sống thời thượng để học đòi theo trong sinh hoạt đời thực, từ trong gia đình cho đến môi trường học đường. 

Khi thước đo giá trị sống bị bóp méo tới mức "nổi tiếng bằng mọi giá" được tôn sùng hơn sự rèn luyện đạo đức và lao động chân chính, xã hội sẽ phải đối mặt với nguy cơ hình thành một thế hệ vị kỷ, thiếu kiềm chế cảm xúc, suy giảm lòng trắc ẩn và dễ bị dẫn dắt bởi những làn sóng cuồng nộ vô căn cứ trên không gian ảo.

Hoàn thiện quy chuẩn ứng xử và giải pháp xây dựng không gian mạng văn minh

Trước sự xuất hiện của những nội dung gây tranh cãi trên các nền tảng trực tuyến, việc định hướng và duy trì môi trường số lành mạnh đòi hỏi các giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp cho đến người tiếp nhận thông tin. 

Ở góc độ quản lý, các cơ quan chức năng đang tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện khung pháp lý nhằm điều chỉnh hành vi của những người có tầm ảnh hưởng trên không gian mạng, hướng tới việc chuẩn hóa trách nhiệm xã hội tương đương với các hoạt động truyền thông chuyên nghiệp. Việc phân định rõ ràng ranh giới giữa sáng tạo giải trí và các hành vi kích động sự tiêu cực, phá hoại tài sản sẽ là căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét, áp dụng các chế tài phù hợp, từ xử phạt vi phạm hành chính đến việc tạm dừng hoặc hạn chế quyền phát sóng trực tiếp, quảng cáo đối với các trường hợp vi phạm nhiều lần.

Bên cạnh vai trò điều tiết của pháp luật, nhận thức của cộng đồng người dùng là yếu tố then chốt định hình xu hướng phát triển của nội dung trực tuyến. Việc nâng cao năng lực tiếp nhận thông tin có chọn lọc giúp người xem, nhất là giới trẻ, chủ động từ chối tương tác với các nội dung lệch chuẩn; một lượt bỏ theo dõi hay phản ánh vi phạm chính là thông điệp rõ ràng nhất gửi đến các nhà sáng tạo nội dung. 

Song song đó, các nhãn hàng và đơn vị phân phối cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng trong tiêu chí lựa chọn đại sứ hình ảnh, ưu tiên các giá trị bền vững và tính nhân văn để vừa bảo vệ uy tín thương hiệu, vừa góp phần định hướng thị hiếu công chúng một cách tích cực. 

Vụ việc ồn ào trên sóng livestream gần đây là dịp để xã hội nhìn nhận thấu đáo hơn về những thách thức nảy sinh từ nền kinh tế chú ý. Để xây dựng một không gian mạng văn minh và an toàn, cần có sự chung tay bền bỉ giữa nỗ lực quản lý nhà nước, trách nhiệm của các đơn vị khai thác thương mại và sự trưởng thành trong nhận thức của mỗi người dùng internet.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html