Sự xuất hiện của khách quốc tế trong những nếp nhà cổ vào dịp Tết Nguyên đán đã không còn là chuyện lạ, nhưng cách họ tiếp cận di sản đang có sự chuyển dịch đáng kể. Họ không còn đứng ngoài quan sát như những kẻ độc hành cưỡi ngựa xem hoa; họ muốn "ăn" Tết, "ở" Tết và thực sự sống trong tâm thức của người bản địa.

TS. Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, người dành nhiều tâm huyết cho các giá trị văn hóa truyền thống, nhận định: "Sức hút của làng cổ đối với du khách phương Tây vào dịp Tết nằm ở tính 'nguyên bản' (authenticity). Trong một thế giới đang bị san phẳng bởi toàn cầu hóa, những nghi lễ như cúng tất niên, mừng thọ hay phong tục đi lễ chùa đầu năm tại một ngôi làng còn vẹn nguyên cấu trúc cổng làng, cây đa, bến nước chính là 'đặc sản' tinh thần xa xỉ nhất mà họ tìm kiếm".

Tại sân đình Mông Phụ, ông Thomas, một giảng viên đại học đến từ Đức, đang chăm chú quan sát nghệ nhân viết thư pháp. Đây là năm thứ ba liên tiếp ông chọn ăn Tết tại làng cổ Việt Nam thay vì đi nghỉ dưỡng ở các bãi biển miền nhiệt đới. "Ở châu Âu, Giáng sinh là sự lộng lẫy của ánh sáng và mua sắm. Nhưng Tết ở đây lại là sự tĩnh lặng của tâm hồn và sự kết nối gia đình. Khi tôi cùng gia chủ ngồi canh nồi bánh chưng bên bếp lửa, nghe họ kể về tổ tiên, tôi cảm thấy mình đang chạm vào một thứ gì đó rất thiêng liêng, một sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại mà xã hội phương Tây hiện đại đôi khi đã đánh mất", ông Thomas chia sẻ bằng chất giọng đầy chiêm nghiệm.

Tuy nhiên, để một "ông Tây" có thể thực sự hiểu và "cảm" được Tết, vai trò của người dẫn dắt – những chủ nhân của di sản – là vô cùng quan trọng. Ông Nguyễn Văn Hùng, chủ một ngôi nhà cổ hơn 400 năm tuổi tại Đường Lâm cho biết việc đón khách Tây ăn Tết đòi hỏi sự tinh tế. "Chúng tôi không biến nhà mình thành khách sạn. Chúng tôi mời họ sống như người trong nhà. Họ cùng chúng tôi đi chợ phiên, học cách bày mâm ngũ quả, thậm chí là học cách xá chào các bậc cao niên trong làng. Có những vị khách ban đầu rất lúng túng với đôi đũa hay bát nước mắm, nhưng khi hiểu được triết lý".

Dưới góc nhìn quản lý văn hóa và phát triển bền vững, việc đưa du khách quốc tế vào không gian Tết làng cổ là một con dao hai lưỡi. Ông Phạm Hùng Sơn, Trưởng Ban quản lý Di tích làng cổ Đường Lâm, nhấn mạnh: "Chúng tôi luôn đặt ra ranh giới giữa bảo tồn và thương mại hóa. Mục tiêu không phải là đón càng nhiều khách càng tốt, mà là làm sao để mỗi vị khách khi rời đi đều trở thành một 'đại sứ' của văn hóa Việt. Chúng tôi khuyến khích các hộ gia đình giữ gìn nếp sinh hoạt tự nhiên nhất, bởi chính sự mộc mạc, thật thà của người nông dân mới là thứ giữ chân du khách, chứ không phải những dịch vụ được dàn dựng".

Cái hay của việc khách Tây "ăn" Tết làng cổ còn nằm ở sự tương tác ngược. Khi thấy người nước ngoài say mê với những giá trị mà đôi khi người trẻ trong nước coi là cũ kỹ, bản thân cộng đồng địa phương lại càng có thêm động lực và niềm tự hào để gìn giữ di sản. Những chiếc áo dài rực rỡ mà du khách khoác lên mình, những câu chào "Chúc mừng năm mới" còn ngọng nghịu đã vô tình tạo nên một không gian giao lưu văn hóa đầy sức sống, nơi những định kiến bị xóa bỏ và chỉ còn lại sự đồng cảm giữa con người với con người.

Đêm Giao thừa ở làng cổ, khi những hồi chuông chùa vang lên giữa không gian tĩnh mịch, khách và chủ cùng nâng ly rượu nồng, chúc nhau những điều tốt đẹp dưới mái ngói âm dương ám mùi khói bếp. Trong khoảnh khắc ấy, di sản không còn là những khái niệm khô khan trên giấy tờ, mà là hơi ấm, là nụ cười, là sự kết nối xuyên biên giới.

Ăn Tết tại làng cổ, với người khách phương xa, chính là hành trình đi tìm một "khoảng lặng" để soi rọi lại bản thân giữa một thế giới đầy biến động. Và với di sản Việt, đó là cách để những giá trị xưa cũ tiếp tục hồi sinh, tỏa sáng theo một cách rất riêng trong lòng bạn bè quốc tế./.