Giữ hồn nghệ thuật Tuồng Bội: Sức sống từ cội nguồn và tư duy thích ứng

Hành trình di sản Tuồng Bội: từ không gian cung đình đến đời sống dân gian

Tuồng, hay hát bội, là một loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền sở hữu bề dày lịch sử lâu đời trong tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam. Từng trải qua quá trình quy chuẩn hóa khắt khe và được nuôi dưỡng kỹ lưỡng trong môi trường cung đình, sân khấu cổ điển đạt đến độ chín về nghệ thuật biểu diễn, ước lệ và hệ thống kịch bản. Dẫu vậy, bản chất của nghệ thuật Tuồng Bội chỉ thực sự phát huy tối đa giá trị sống khi lan tỏa mạnh mẽ về với đời sống dân gian, trở thành sản phẩm tinh thần của đông đảo tầng lớp nhân dân.

Tại xã Bố Trạch, tỉnh Quảng Trị, nghệ thuật Tuồng Bội không chỉ dừng lại ở một hình thức giải trí đơn thuần mà đã thấm sâu, trở thành một phần hơi thở và sinh hoạt văn hóa truyền thống của người dân. Di sản này được cộng đồng tiếp nhận, gìn giữ như một tài sản di sản có giá trị tinh thần đặc biệt. Sự chuyển dịch từ không gian biểu diễn trang trọng sang môi trường làng xã đã giúp dòng chảy Tuồng Bội duy trì tính chân thực và bám rễ sâu xa vào tâm thức của nhiều thế hệ cư dân.

Nghệ thuật Tuồng Bội phát huy sức sống khi lan tỏa mạnh mẽ về với đời sống dân gian

Ý thức tự giác trong công tác lưu giữ và bảo vệ Tuồng Bội cổ

Một trong những yếu tố cốt lõi bảo đảm sự trường tồn của di sản phi vật thể chính là sự vẹn toàn của các tư liệu gốc. Vùng đất Hưng Trạch thuộc xã Bố Trạch là địa bàn thường xuyên gánh chịu sự khắc nghiệt của thiên tai, đặc biệt là nguy cơ bão lũ và ngập lụt diện rộng diễn ra hàng năm. Môi trường tự nhiên bất lợi vốn đặt ra nguy cơ lớn đối với việc bảo quản tài liệu văn tự dạng giấy.

Thực tế tại địa phương ghi nhận ý thức tự giác cao độ của các thành viên thuộc Câu lạc bộ Tuồng Bội Khương Hà trong việc lưu giữ kịch bản cổ. Ngay cả trong những hoàn cảnh thiên tai khẩn cấp, khi tài sản vật chất gia đình đứng trước rủi ro hư hại, các tập kịch bản nghệ thuật Tuồng Bội vẫn luôn được ưu tiên bảo vệ ở vị trí an toàn nhất. Việc cất giữ cẩn trọng nhằm phòng tránh hiện tượng ngấm nước, mục rách đã giúp hệ thống tích tuồng tại địa phương giữ được sự nguyên vẹn qua nhiều thập kỷ. Trách nhiệm bảo tồn này không đến từ mệnh lệnh hành chính mà phát xuất từ sự trân trọng giá trị văn hóa truyền thống của chính chủ thể di sản.

Sân khấu linh hoạt và tính gắn kết cộng đồng

Không gian diễn xướng nghệ thuật Tuồng Bội tại xã Bố Trạch thể hiện khả năng thích ứng cao thông qua hình thức tổ chức linh hoạt. Khác với yêu cầu khắt khe về cơ sở hạ tầng của sân khấu hiện đại, loại hình này không đòi hỏi thiết lập kỹ thuật phức tạp. Một khoảng sân trống trong làng, được bao quanh bởi khán giả địa phương, đã đủ để cấu thành một không gian biểu diễn Tuồng Bội bài bản. Ngay khi tiếng trống báo hiệu vang lên và người diễn xuất hiện, ranh giới giữa đời sống thường nhật và không gian nghệ thuật lập tức được thiết lập.

Lực lượng thực hành nghệ thuật Tuồng Bội bao gồm chính những người dân lao động tại địa phương. Họ là người nông dân vừa rời công việc đồng áng, là giáo viên sau giờ lên lớp hay học sinh tranh thủ thời gian rảnh rỗi. Sự tham gia trực tiếp của người dân trong cả vai trò người sáng tạo, người biểu diễn và công chúng thụ hưởng đã xóa bỏ khoảng cách nghệ thuật, đưa di sản Tuồng Bội hòa chung nhịp đập với đời sống sản xuất và sinh hoạt. Những buổi diễn cộng đồng trở thành chất keo thắt chặt tình đoàn kết và gia tăng sự gắn kết xã hội tại vùng nông thôn.

Trao truyền nghệ thuật cổ tới học đường

Để di sản không rơi vào nguy cơ mai một hay đóng khung trong ký ức của thế hệ trước, công tác bảo tồn tại Bố Trạch đã mở ra bước ngoặt mới: đưa Tuồng Bội vào không gian học đường.

Tại trường THPT Lê Quý Đôn (tỉnh Quảng Trị), nghệ thuật Tuồng Bội được lồng ghép trực quan vào các môn học và hoạt động trải nghiệm. Dưới sự hướng dẫn tận tình từ các nghệ nhân Câu lạc bộ Tuồng Bội Khương Hà, các em học sinh được tiếp xúc trực tiếp với đạo cụ, học cách hóa trang tô vẽ khuôn mặt để nhận biết tính cách, vị trí xã hội của nhân vật, đồng thời rèn luyện từng động tác diễn xuất có hồn.

Không dừng lại ở mức độ tìm hiểu lý thuyết, nhiều học sinh hiện đã có thể làm chủ sân khấu và tham gia lưu diễn các trích đoạn, vở tuồng kinh điển như “Đào Tam Xuân đệ cờ”, “Vì dân vì nước” tại các điểm du lịch nổi tiếng như Phong Nha, Hưng Trạch.

Sự chuyển giao từ các nghệ nhân cao tuổi đến thế hệ trẻ học đường thể hiện một tư duy bảo tồn toàn diện. Việc giáo dục di sản cho học sinh không chỉ là trách nhiệm với văn hóa dân tộc, mà còn là phương thức bồi dưỡng nhân cách, lòng tự hào quê hương một cách thiết thực nhất.

Đưa Tuồng Bội vào không gian học đường là cách tốt nhất để bộ môn nghệ thuật này không mai một

Mở rộng biên độ tiếp cận và khả năng giao thoa văn hóa quốc tế của Tuồng Bội

Không dừng lại ở phạm vi sinh hoạt nội bộ làng xã, nghệ thuật Tuồng Bội xã Bố Trạch đã và đang mở rộng đối tượng tiếp cận hướng tới du khách quốc tế. Nhờ sử dụng hệ thống ngôn ngữ hình thể mang tính ước lệ cao, kết hợp cùng kỹ thuật trang điểm mặt nạ đặc trưng và nhịp điệu diễn xướng bài bản, Tuồng Bội có khả năng truyền tải thông điệp nghệ thuật vượt qua sự rào cản về ngôn ngữ nói.

Khán giả quốc tế từ nhiều quốc gia khác nhau khi tiếp xúc với Tuồng Bội tại Bố Trạch đều nhận diện được tính thẩm mỹ độc đáo cũng như tính cách nhân vật thông qua các biểu tượng trang phục, cờ, cánh và chuyển động sân khấu. Sự phản hồi tích cực và sự chú ý theo dõi từ bạn bè quốc tế không chỉ chứng minh tính phổ quát của ngôn ngữ di sản, mà còn tạo động lực tinh thần to lớn cho các nghệ nhân dân gian trong việc tiếp tục giữ nghề và nâng cao chất lượng diễn xướng Tuồng Bội. Đây là một hướng đi thực tế, góp phần biến di sản thành tài nguyên phát triển du lịch văn hóa bền vững cho địa phương.

Sức sống vượt thời gian của nghệ thuật Tuồng Bội xã Bố Trạch mang lại bài học quan trọng về công tác bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện đại: bảo tồn không đồng nghĩa với đóng băng di sản. Sự tồn tại bền vững đòi hỏi một trạng thái cân bằng động. Một mặt, cộng đồng phải nghiêm túc gìn giữ triệt để cốt lõi nguyên bản, tư liệu lịch sử và kỹ thuật diễn xướng Tuồng Bội chuẩn mực. Mặt khác, di sản cần chủ động mở ra các kênh kết nối mới với thế hệ trẻ và bạn bè quốc tế, linh hoạt điều chỉnh quy mô biểu diễn để phù hợp với nhịp sống và bối cảnh kinh tế - xã hội của địa phương.

Chính sự kết hợp hài hòa giữa nền tảng cội nguồn chắc chắn và tư duy ứng biến linh hoạt đã giúp nghệ thuật Tuồng Bội tại Quảng Trị không bị rơi vào tình trạng thoái hóa, mà tiếp tục khẳng định vị thế là một thực thể nghệ thuật sống động trong lòng văn hóa đương đại.