Đền Xà là ngôi đền cổ linh thiêng nằm trên bãi bồi tại ngã ba Xà – nơi hợp lưu của sông Cà Lồ và sông Cầu (còn gọi là sông Như Nguyệt). Trải qua nhiều biến cố lịch sử, ngôi đền vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính với mái ngói rêu phong, cột gỗ lim nhuốm màu thời gian cùng nhiều cổ vật quý giá.

Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, đền Xà thờ Đức thánh Tam Giang, tức hai anh em Trương Hống và Trương Hát. Đây là những vị tướng nổi tiếng trung quân ái quốc dưới thời Triệu Việt Vương, có công cùng nhân dân đánh giặc Lương vào thế kỷ VI. Sau khi mất, nhân dân 372 làng dọc theo các con sông Cầu, sông Thương và sông Cà Lồ – cũng như nhiều nơi hai ông từng đóng quân – đã lập đền thờ và tôn làm thần.

Đền Xà còn gắn với một sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc. Tháng 10 năm 1077, khi xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt trong cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ hai, Thái úy Lý Thường Kiệt đã đến đền Xà làm lễ cầu mong sự phù trợ cho cuộc kháng chiến.

Tương truyền sau khi buổi lễ kết thúc, bầu trời bất ngờ sáng rực. Hai đám mây – một trắng, một hồng – xuất hiện trên không trung, phía trên là hai tráng sĩ cưỡi ngựa trắng và ngựa hồng, đạp mây giữa tiếng quân reo và ngựa hí. Người xưa cho rằng đó chính là Trương Hống và Trương Hát hiển linh giúp quân dân Đại Việt chống giặc Tống.

Trong hoàn cảnh ấy, bài thơ Nam quốc sơn hà đã ra đời. Lý Thường Kiệt sau đó sai người thân cận đọc vang bài thơ để cổ vũ tinh thần binh sĩ. Bài thơ xuất hiện đúng vào giai đoạn cam go của cuộc chiến, góp phần khích lệ quân dân Đại Việt kiên cường chiến đấu và giành chiến thắng, bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ.

Ngày nay, tại đền Xà vẫn còn bia đá khắc bài thơ “Thần” Nam quốc sơn hà. Ngôi đền cũng lưu giữ nhiều dấu ấn kiến trúc cổ từ thời Lê Trung Hưng, cho thấy nơi đây từng được trùng tu vào giai đoạn lịch sử này.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đền Xà bị tàn phá nặng nề. Đến năm 1993, công trình được đầu tư trùng tu với sự chung tay đóng góp của người dân địa phương, dần khôi phục diện mạo như hiện nay. Kiến trúc đền gồm hai gian thờ chính là Tiền tế và Hậu cung, với khung gỗ chạm khắc tinh xảo các họa tiết rồng, mây và hoa lá.

Ngoài giá trị lịch sử, đền Xà còn lưu giữ nhiều cổ vật quý như tượng thờ thời Nguyễn và 14 đạo sắc phong, trong đó sắc phong sớm nhất có niên đại năm 1670 và muộn nhất là năm 1909. Ngày 18/1/1988, đền Xà được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích cấp quốc gia.

Hằng năm, tại đền Xà diễn ra hai dịp lễ lớn vào mùng 5 tháng Giêng và ngày 9–10 tháng 4 âm lịch. Đây là một trong những lễ hội lớn của vùng, với nhiều nghi lễ truyền thống như rước kiệu, rước nước và đặc biệt là tục thi bơi chải.

Theo truyền thuyết, tục bơi chải này bắt nguồn từ thời Lý Thường Kiệt, khi ông huy động dân binh địa phương luyện tập và tham gia chiến đấu chống quân Tống trên sông Như Nguyệt. Lễ hội vì thế vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa gợi nhắc về một giai đoạn hào hùng trong lịch sử dân tộc./.