Nhận diện độc tố cereulide trong thực phẩm và cơ chế gây hại

Việc thu hồi lô sữa Aptamil Infant Formula tại thị trường Anh do nguy cơ nhiễm độc tố cereulide đã khiến người tiêu dùng Việt Nam đặc biệt quan tâm. Vi khuẩn Bacillus cereus không chỉ xuất hiện trong sữa mà còn thường gặp trong các vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến cơm nguội và thực phẩm chế biến sẵn. Đây là loại vi khuẩn Gram dương, hình que, có khả năng sinh bào tử và tồn tại phổ biến trong môi trường tự nhiên như đất và bụi.

Điều đáng lo ngại nhất đối với loại vi khuẩn này chính là khả năng sản sinh ra độc tố cereulide. Khác với nhiều loại vi khuẩn gây ngộ độc thông thường sẽ bị tiêu diệt ở nhiệt độ cao, độc tố cereulide có khả năng chịu nhiệt cực kỳ tốt. Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng độc tố này có thể chịu được nhiệt độ lên tới 121°C trong vòng 90 phút. Do đó, việc đun nấu thông thường tại gia đình hay thậm chí là quá trình tiệt trùng công nghiệp đôi khi không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ gây bệnh nếu vi khuẩn đã kịp sản sinh độc tố trước đó.

Khi trẻ em hoặc người lớn tiêu thụ thực phẩm nhiễm độc tố này, các triệu chứng thường xuất hiện rất nhanh, chỉ từ 1 đến 5 giờ sau khi ăn. Người bệnh thường có biểu hiện buồn nôn, nôn mửa dữ dội và đau bụng. Đối với trẻ sơ sinh – đối tượng chính sử dụng sữa công thức – hệ tiêu hóa và miễn dịch còn non nớt nên những tác động từ độc tố Bacillus cereus có thể dẫn đến mất nước nghiêm trọng và các biến chứng nguy hiểm khác. Sự xuất hiện của vi khuẩn này trong quy trình sản xuất sữa thường bắt nguồn từ nguyên liệu đầu vào bị nhiễm bẩn hoặc sự cố trong dây chuyền đóng gói không đảm bảo điều kiện vô trùng.

Trong môi trường gia đình, Bacillus cereus còn được mệnh danh là "hội chứng cơm nguội". Vi khuẩn thường phát triển mạnh khi thực phẩm đã nấu chín nhưng để ở nhiệt độ phòng quá lâu, tạo điều kiện cho bào tử nảy mầm và sinh độc tố. Việc bảo quản thực phẩm không đúng cách, đặc biệt là các loại tinh bột và sữa, chính là con đường ngắn nhất dẫn đến ngộ độc. Đối với các sản phẩm sữa bột nhập khẩu, dù được sản xuất bởi các tập đoàn lớn, sai sót trong quản lý rủi ro vẫn có thể xảy ra, đòi hỏi một hệ thống cảnh báo và thu hồi cực kỳ nhạy bén.

Phản ứng nhanh từ cơ quan chức năng và giải pháp giám sát thị trường

Ngay sau cảnh báo từ các tổ chức an toàn thực phẩm quốc tế, Cục An toàn thực phẩm đã yêu cầu các đơn vị nhập khẩu rà soát toàn bộ các lô hàng có liên quan tại Việt Nam. Đây là động thái kịp thời nhằm ngăn chặn các sản phẩm không an toàn tiếp cận với người tiêu dùng trong nước. Việc kiểm tra tập trung vào mã số lô hàng, hạn sử dụng và hồ sơ nhập khẩu của các doanh nghiệp phân phối chính ngạch.

 Đối với hàng xách tay – kênh bán hàng khó kiểm soát hơn – cơ quan chức năng cũng khuyến cáo người dân không nên mua các sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc có thông tin trùng khớp với các lô hàng đang bị cảnh báo quốc tế.

Ông Đỗ Xuân Tuyên, Thứ trưởng Bộ Y tế, khẳng định cơ quan chức năng sẽ giám sát chặt chẽ thị trường thực phẩm nhập khẩu, đặc biệt là các mặt hàng dành cho trẻ em. Công tác hậu kiểm sẽ được tăng cường tại các kho bãi và điểm bán lẻ để đảm bảo các lô sữa lỗi đã được rút khỏi kệ hàng. Thứ trưởng cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trao đổi thông tin xuyên biên giới thông qua mạng lưới an toàn thực phẩm quốc tế (INFOSAN). Việc nhận tin sớm về các sự cố an toàn thực phẩm từ nước ngoài giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc ngăn chặn rủi ro ngay từ cửa khẩu.

Người tiêu dùng, đặc biệt là các bậc phụ huynh, hiện đang mong muốn các thông tin thu hồi cần được công bố rộng rãi hơn nữa trên các nền tảng mạng xã hội và phương tiện truyền thông đại chúng. Trong kỷ nguyên số, tốc độ lan truyền thông tin của người dùng cá nhân đôi khi nhanh hơn các thông báo chính thức, nhưng lại dễ kèm theo những tin đồn thất thiệt gây hoang mang. Vì vậy, sự công khai và minh bạch từ phía Cục An toàn thực phẩm và Bộ Y tế trên các kênh thông tin điện tử là vô cùng cần thiết để phụ huynh kịp thời nắm bắt, dừng sử dụng sản phẩm lỗi và bảo vệ sức khỏe cho con em mình.

Ngoài việc thu hồi sản phẩm, một vấn đề lớn được đặt ra là trách nhiệm của các đơn vị nhập khẩu và phân phối. Theo quy định hiện hành, các doanh nghiệp khi phát hiện hoặc nhận được thông báo về sản phẩm lỗi phải có trách nhiệm báo cáo cơ quan quản lý và phối hợp thu hồi triệt để. Tuy nhiên, việc thực thi này đôi khi còn gặp khó khăn do mạng lưới phân phối lẻ tẻ. Để giải quyết triệt để, cơ quan quản lý cần có chế tài nghiêm khắc đối với các đơn vị chậm trễ trong việc thông báo thu hồi hoặc cố tình tẩu tán hàng lỗi.

Bên cạnh sự vào cuộc của cơ quan chức năng, vai trò của người tiêu dùng trong việc tự bảo vệ mình cũng rất quan trọng. Các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ huynh khi pha sữa cho trẻ cần tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn về nhiệt độ nước và vệ sinh dụng cụ. Đồng thời, việc kiểm tra kỹ thông tin nhãn mác, tem phụ tiếng Việt và đối chiếu với danh sách các sản phẩm bị cảnh báo trên website chính thức của Cục An toàn thực phẩm là bước không thể thiếu trước khi chọn mua. Sự thận trọng này không chỉ bảo vệ sức khỏe trước mắt mà còn tạo áp lực buộc các nhà sản xuất và nhập khẩu phải nâng cao hơn nữa tiêu chuẩn an toàn cho sản phẩm của mình.

Vụ thu hồi sữa quốc tế lần này là bài học kinh nghiệm quý giá cho các cơ quan quản lý Việt Nam trong việc xây dựng hàng rào kỹ thuật đối với thực phẩm nhập khẩu. Việc xây dựng một cơ sở dữ liệu dùng chung về an toàn thực phẩm, nơi người dân có thể tra cứu mã lô sản phẩm ngay trên điện thoại thông minh, sẽ là giải pháp bền vững. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ giữa phản ứng nhanh của nhà nước, sự trách nhiệm của doanh nghiệp và sự nhạy bén của người tiêu dùng, chúng ta mới có thể tạo ra một môi trường an toàn thực phẩm thực sự minh bạch và bền vững./.