Với đôi mắt xanh lục và cơ thể thon dài, cá mập gulper là loài sinh vật tiền sử đã tồn tại hàng triệu năm, phân bố rải rác ở các vùng biển sâu từ 200 đến 1.500 m trên khắp thế giới. Trước đây, chúng chỉ vô tình mắc lưới đánh cá, nhưng dần trở thành mục tiêu khai thác chủ động do dầu gan có giá trị cao.

Theo tiến sĩ Madeline Green, nhà sinh thái học thủy sản phân tử tại Đại học Tasmania, hoạt động buôn bán dầu gan quốc tế là nguyên nhân lớn thúc đẩy việc đánh bắt cá mập biển sâu. Đáng báo động, khoảng 75% các loài cá mập gulper hiện nằm trong nhóm bị đe dọa theo Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).

Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science năm 2024 cho thấy gần 2/3 số cá mập biển sâu nguy cấp bị khai thác để lấy dầu gan. Cá mập gulper, thường dài tối đa 2 m, được ưa chuộng vì dầu gan chứa hơn 70% squalene – tỷ lệ cao nhất trong các họ cá mập. Hệ quả là quần thể loài này ở một số khu vực đã giảm hơn 80%.

Theo Matt Collis, Giám đốc cấp cao về chính sách của Quỹ Bảo vệ Động vật Quốc tế (IFAW), sự suy giảm này đã diễn ra suốt 20-30 năm qua, khi ngành thủy sản phát triển đủ khả năng khai thác các loài sống ở vùng biển sâu. Cá mập gulper lại có đặc điểm sinh trưởng chậm, sinh sản ít, khiến khả năng phục hồi quần thể rất thấp. Riêng loài gulper dumb ở Australia được ước tính cần tới 86 năm để phục hồi chỉ 25% quần thể ban đầu.

Dầu gan cá mập giàu squalene – hợp chất có tính chống oxy hóa, dưỡng ẩm, được dùng rộng rãi trong mỹ phẩm, dược phẩm và các sản phẩm chăm sóc cá nhân. Theo IFAW, squalene xuất hiện trong nhiều sản phẩm như kem dưỡng da, kem chống nắng, mỹ phẩm trang điểm, thậm chí cả miếng dán nicotine. Quy mô thị trường squalene toàn cầu đạt khoảng 150 triệu USD năm 2023, trong đó mỹ phẩm chiếm hơn 70% doanh thu.

Dù khoảng 80% squalene hiện nay có nguồn gốc thực vật, chủ yếu từ dầu olive, việc chiết xuất squalene từ cá mập vẫn tồn tại. Một số nghiên cứu chỉ ra, để thu được một tấn squalene cần tới khoảng 3.000 con cá mập. Nhiều thương hiệu lớn như L’Oreal hay Unilever đã cam kết ngừng sử dụng dầu gan cá mập từ năm 2008, song vẫn còn không ít công ty tiếp tục dùng thành phần này.

Cuối năm ngoái, Hội nghị CITES lần thứ 20 tại Uzbekistan đã thông qua các biện pháp tăng cường bảo vệ hơn 70 loài cá mập và cá đuối, trong đó cá mập gulper được đưa vào Phụ lục II, nhằm kiểm soát chặt chẽ hoạt động buôn bán quốc tế. IFAW coi đây là “bước ngoặt” đối với bảo tồn biển.

Các chuyên gia cho rằng, bên cạnh áp lực từ người tiêu dùng và cam kết của doanh nghiệp, các quy định thương mại quốc tế đóng vai trò then chốt trong việc hạn chế khai thác quá mức. Nhiều tổ chức bảo tồn kỳ vọng các biện pháp mới sẽ giúp cứu cá mập gulper khỏi nguy cơ tuyệt chủng, đồng thời thúc đẩy ngành mỹ phẩm chuyển đổi mạnh mẽ hơn sang các nguồn nguyên liệu bền vững.