Di sản khảo cổ sức ép hạ tầng đô thị và nguy cơ mai một
Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ, hệ thống di sản đa tầng luôn đóng vai trò là nguồn tài sản vô giá, phản ánh bề dày lịch sử và bản sắc văn hóa của một vùng đất. Tại Đà Nẵng, quá trình đô thị hóa nhanh chóng, các hoạt động chỉnh trang không gian đô thị cùng với việc triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn đang đặt ra những thách thức không nhỏ. Nguy cơ các di tích khảo cổ dưới lòng đất bị tổn thương, thậm chí biến mất vĩnh viễn trước làn sóng xây dựng là hiện hữu và đòi hỏi những giải pháp can thiệp kịp thời từ cơ quan quản lý.
Nguy cơ các di tích khảo cổ dưới lòng đất bị tổn thương, thậm chí biến mất vĩnh viễn
trước làn sóng xây dựng
Thực tế nghiên cứu cho thấy, hệ thống di tích tại địa phương này mang tính đa dạng cao, trải dài qua nhiều thời kỳ lịch sử từ tiền thời đại đến nền văn hóa Champa và Đại Việt. Theo số liệu từ các nhà nghiên cứu văn hóa, thành phố hiện ghi nhận hơn 300 di tích, địa điểm và dấu tích khảo cổ học có giá trị. Tuy nhiên, số lượng di tích được chính thức xếp hạng mới chỉ chiếm một tỷ lệ khiêm tốn với khoảng 20 địa điểm. Phần lớn các di tích còn lại, bao gồm cả các dấu tích nằm sâu dưới lòng đất và dưới mặt nước, đang phải đối mặt với áp lực chuyển đổi mục đích sử dụng đất và thi công các công trình dân sinh.
Sự chênh lệch giữa tiềm năng di sản và số lượng di tích được định danh pháp lý cho thấy sự cần thiết phải thay đổi căn bản cách thức tiếp cận. Nếu chỉ dựa vào các biện pháp bảo vệ mang tính tình thế, các giá trị lịch sử sẽ rất khó được gìn giữ một cách toàn vẹn trước tốc độ phát triển đô thị.
Bước dịch chuyển chiến lược từ "khảo cổ cứu hộ" sang "khảo cổ quy hoạch"
Nhận thức rõ những thách thức từ thực tiễn, đội ngũ nhà quản lý, chuyên gia lịch sử và khảo cổ học tại Đà Nẵng đã sớm định hình lại tư duy chiến lược. Thay vì duy trì mô hình "khảo cổ học nghiên cứu thuần túy" hoặc chỉ triển khai các đợt khai quật cứu hộ khi công trình đã khởi công, thành phố đã từng bước tích hợp dữ liệu khảo cổ ngay từ khâu đầu vào của quy hoạch sử dụng đất và không gian đô thị.
Di chỉ khảo cổ Phong Lệ
Dấu ấn rõ nét nhất cho sự chuyển dịch này có thể nhìn nhận qua bài học thực tiễn từ Di chỉ khảo cổ Phong Lệ. Ngay khi những nhát cuốc khảo cổ đầu tiên vào năm 2011 phát lộ một quần thể kiến trúc đền tháp Chăm quy mô lớn nằm ẩn dưới lòng đất, chính quyền địa phương đã đưa ra quyết sách kiên quyết. Toàn bộ vùng lõi khảo cổ rộng lớn được giữ nguyên vẹn nhằm ngăn chặn triệt để làn sóng xâm hại từ các hoạt động xây dựng xung quanh.
Toàn bộ vùng lõi khảo cổ rộng lớn được giữ nguyên vẹn nhằm ngăn chặn triệt để làn sóng xâm hại từ các hoạt động xây dựng xung quanh
Bước ngoặt lịch sử tiếp theo được đánh dấu bằng quyết định phê duyệt nguồn ngân sách đầu tư hơn 140 tỷ đồng để triển khai Dự án xây dựng Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2 trực tiếp trên nền di chỉ này. Việc gắn kết không gian bảo tàng với di sản nguyên gốc không chỉ bảo tồn hiện vật tại chỗ mà còn tạo ra một thiết chế văn hóa mang giá trị giáo dục và tham quan sâu sắc, minh chứng cho hiệu quả của phương thức quản trị di sản chủ động.
Phát huy sức mạnh nội sinh và định hình không gian đô thị bền vững
Việc chuyển đổi phương thức quản lý từ bị động sang chủ động thông qua khảo cổ học quy hoạch mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của đô thị. Theo các chuyên gia từ Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, khi dữ liệu khảo cổ được lồng ghép vào quy hoạch không gian, thành phố có thể chủ động khoanh vùng bảo vệ các vùng lõi di sản trước khi lập dự án đầu tư. Điều này giúp giải quyết hài hòa bài học muôn thuở về xung đột lợi ích giữa phát triển kinh tế hạ tầng và bảo tồn văn hóa.
Việc chuyển đổi phương thức quản lý từ bị động sang chủ động thông qua khảo cổ học quy hoạch mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của đô thị
Bên cạnh đó, việc gìn giữ các lớp ký ức ngàn năm trong lòng đất không chỉ dừng lại ở ý nghĩa bảo tàng học. Khi được đặt vào hệ sinh thái phát triển đô thị, các giá trị văn hóa này sẽ chuyển hóa thành sức mạnh nội sinh, góp phần định hình bản sắc riêng cho một thành phố hiện đại, đáng sống trong kỷ nguyên số. Sự kết hợp giữa bề dày truyền thống lịch sử và tư duy quy hoạch hiện đại tạo ra giá trị gia tăng rõ rệt cho thương hiệu đô thị của Đà Nẵng trên bản đồ du lịch và hợp tác quốc tế.
Triển vọng từ Quy hoạch khảo cổ học giai đoạn 2026 - 2035
Quá trình chuyển dịch tư duy từ khảo cổ học truyền thống sang khảo cổ học ứng dụng và quản trị tài nguyên di sản đang được thể chế hóa mạnh mẽ thông qua việc thực hiện các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, tiêu biểu là định hướng tại Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa Việt Nam. Trên cơ sở đó, Đà Nẵng đang khẩn trương xây dựng và hoàn thiện Quy hoạch khảo cổ học giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2055.
Bản quy hoạch dài hạn này được kỳ vọng sẽ thiết lập một hành lang pháp lý và kỹ thuật đồng bộ, tạo khung tham chiếu chuẩn mực cho công tác quản lý, thăm dò, khai quật và bảo tồn di tích trên toàn địa bàn thành phố trong nhiều thập kỷ tới. Để bảo đảm tính khả thi và khoa học, quá trình xây dựng quy hoạch đòi hỏi sự tham gia đóng góp ý kiến sâu sát từ các chuyên gia, nhà nghiên cứu lịch sử và cơ quan hoạch định chính sách.
Tại một điểm khai quật di chỉ khảo cổ
Thông qua các hoạt động tham vấn chuyên sâu, thành phố hướng tới mục tiêu thiết lập điểm cân bằng tối ưu giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế, yêu cầu phát triển hạ tầng đô thị với nhiệm vụ gìn giữ không gian ký ức và chiều sâu văn hóa của vùng đất. Chỉ khi di sản được quy hoạch và quản trị như một thành tố cốt lõi của không gian sống, Đà Nẵng mới có thể tiếp tục kế thừa dòng chảy văn hóa ngàn năm để soi đường cho sự phát triển của đô thị trong tương lai.
Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại:
Bình luận
0