Bù đắp những khoảng trống lịch sử

Nhìn nhận những khoảng trống trong dòng chảy ký ức quốc gia

Khái niệm bảo tồn di sản văn hóa và lịch sử trong thời kỳ mới không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ những hiện vật đã được định danh hay xác lập từ nhiều thập kỷ trước. Thực tiễn hoạt động của các cơ quan lưu trữ và bảo tàng cho thấy bức tranh lịch sử quốc gia vẫn còn tồn tại nhiều khoảng trống lớn, xét trên cả hai chiều không gian và thời gian.

Theo chiều không gian, một khối lượng lớn tư liệu, sách cổ, bản đồ, phim ảnh và các ghi chép quan trọng về lịch sử, văn hóa Việt Nam hiện vẫn nằm rải rác tại các trung tâm lưu trữ, viện bảo tàng hay bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài. 

Một minh chứng rõ nét là bộ phim tài liệu Victory Vietnam do đạo diễn người Thụy Điển Bo Öhlén ghi lại tại Stockholm đúng ngày 30/4/1975, ghi nhận những khoảnh khắc người dân xuống đường chúc mừng chiến thắng của Việt Nam và minh chứng cho phong trào đoàn kết quốc tế. Tuy nhiên, phải mất đúng 50 năm sau, đến năm 2025, tác phẩm này mới chính thức được đưa về lưu giữ tại Viện Phim Việt Nam.

Từ trường hợp cụ thể này, có thể thấy không chỉ các cổ vật truyền thống mới cần được hồi hương, mà hệ thống tư liệu hình ảnh và văn bản quốc tế cũng cần được quy tụ. 

Đáng chú ý, theo ước tính từ các nhà nghiên cứu thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), hiện có khoảng 2,5 đến 3 triệu trang tư liệu văn hiến Việt Nam đang lưu lạc ở hải ngoại. Việc triển khai các chương trình tìm kiếm và số hóa nguồn tư liệu này không chỉ giúp bổ sung mảnh ghép còn thiếu, mà còn gia tăng giá trị dữ liệu từ các góc nhìn bên ngoài, làm phong phú thêm nền tảng ký ức quốc gia.

Thách thức từ khoảng trống thời gian và giai đoạn cận - hiện đại của lịch sử quốc gia

Bên cạnh không gian địa lý bên ngoài lãnh thổ, khoảng trống lịch sử còn hiện hữu ngay trong chiều dài thời gian của chính quốc gia, đặc biệt là giai đoạn lịch sử cận - hiện đại từ sau năm 1945 đến nay. 

Trải qua các thời kỳ chiến tranh, công cuộc kiến thiết đất nước, giai đoạn bao cấp, thời kỳ Đổi mới cùng những biến đổi sâu sắc về kinh tế và xã hội, Việt Nam đã tạo ra một khối lượng tư liệu vô cùng lớn. Tuy nhiên, sự phong phú về mặt số lượng không đồng nghĩa với việc các nội dung này đã được hệ thống hóa và trưng bày đầy đủ.

Điển hình như tại các thiết chế văn hóa lớn như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nơi đang lưu giữ hơn 202.000 tài liệu và hiện vật, không gian trưng bày thường xuyên vẫn còn bỏ ngỏ nhiều mảng của giai đoạn cận - hiện đại. 

Lý giải về vấn đề này, đại diện Cục Di sản Văn hóa chỉ ra rằng, hiện vật tự thân chỉ là một phần của ký ức. Bởi lẽ, đằng sau mỗi hiện vật là con người, câu chuyện, sự kiện cùng hệ giá trị đặc trưng của một thời đại cụ thể. Chính vì thế, việc bảo tàng chỉ tập trung vào các giá trị truyền thống xa xưa là chưa đủ, mà cần phải mở rộng biên độ nghiên cứu để phản ánh toàn diện dòng chảy lịch sử cận đại.

Sự chuyển dịch tư duy chiến lược trong công tác bảo tồn

Để giải quyết triệt để các khoảng trống nêu trên, công tác quản lý và phát triển hệ thống bảo tàng tại Việt Nam đòi hỏi một sự thay đổi căn bản về phương thức hoạt động. Theo đó, tư duy truyền thống mang tính thụ động là "giữ cái đã có" cần được thay thế bằng phương thức chủ động tạo lập một hệ thống ký ức quốc gia có chiều sâu, đa dạng và có tính liên tục.

Theo định hướng từ lãnh đạo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, công tác sưu tầm hiện vật và tài liệu trong giai đoạn tới không thể đi sau sự kiện mà bắt buộc phải đi trước một bước. Trọng tâm là phương châm hoạt động được xác định rõ ràng bao gồm ba trụ cột: sưu tầm sớm, đánh giá định kỳ và bổ sung liên tục. 

Bởi lẽ, phương thức này đòi hỏi các nhà nghiên cứu và quản lý di sản phải có tầm nhìn dự báo, nhận diện từ sớm những hiện vật, tư liệu của đời sống đương đại để chúng không bị mai một hay trở thành khoảng trống trong tương lai.

Thực tế cho thấy, những vật dụng, tư liệu, sản phẩm công nghệ tưởng chừng rất bình thường của ngày hôm nay chính là những nhân chứng sống động kể câu chuyện của thời đại cho các thế hệ mai sau. Do đó, việc chuyển đổi từ trạng thái bảo tồn những gì lịch sử để lại sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia chính là chìa khóa để các thiết chế văn hóa giữ vững vai trò là trung tâm lưu giữ, tích lũy, kết nối và trao truyền giá trị lịch sử trong thời kỳ chuyển đổi số.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại:

https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f…lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html