Bao Vinh xưa – Một thương cảng bên kinh thành

Từ chiến lược lập cảng đến vị thế kinh tế Đàng Trong

Hàng trăm năm trước, dọc theo lưu vực sông Hương, những đoàn thuyền buôn đến từ Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia phương Tây từng tấp nập ngược xuôi. Ít ai hình dung rằng, đằng sau sự vững mạnh về chính trị và quân sự của các đời chúa Nguyễn tại phủ Phú Xuân lại có một nền tảng kinh tế hậu thuẫn vô cùng vững chắc từ hệ thống thương cảng, mà khởi thủy chính là thương cảng Thanh Hà được lập ra vào năm 1636 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Lan.

Dưới góc độ chiến lược quân sự và ngoại thương thời phong kiến, việc xây dựng thương cảng không đơn thuần là giao thương thuần túy, mà còn là vấn đề sống còn trong bối cảnh Nam - Bắc phân tranh. 

Các nhà nghiên cứu lịch sử đã chỉ ra một tư duy quy hoạch rất nhạy bén của người xưa: thương cảng phải nằm ở khoảng cách vừa đủ, cách kinh thành chừng 3 đến 4 cây số. Khoảng cách này tạo ra một "độ giãn cách" an toàn, ngăn chặn việc thương thuyền nước ngoài áp sát khu vực trọng yếu của triều đình, đồng thời vẫn đảm bảo không gian thuận lợi để tiếp nhận, trung chuyển hàng hóa từ các trung tâm lớn như Hội An ra vùng Bắc Trung Bộ.

Khi thương cảng Thanh Hà dần bộc lộ những giới hạn do sự bồi tụ tự nhiên của dòng chảy, tiêu biểu là sự xuất hiện của Cồn Bút làm cản trở luồng lách của tàu thuyền, hoạt động thương mại đã dịch chuyển lên khu vực Bao Vinh. 

Sở hữu các điều kiện địa lý thuận lợi hội tụ đủ bốn yếu tố "cận thị, cận giang, cận lộ, cận kinh", Bao Vinh nhanh chóng vươn lên thay thế vị trí trung tâm, trở thành điểm hội tụ dòng chảy kinh tế tấp nập, vượt trội hơn cả nhiều khu chợ thương mại khác như chợ Dinh hay Gia Hội trong giai đoạn từ đầu thế kỷ XIX cho đến năm 1885.

Giao thoa kiến trúc độc đáo tại phố cảng Bao Vinh

Không chỉ mang giá trị kinh tế, phố cổ Bao Vinh còn là một bảo tàng sống động về sự tiếp biến và giao lưu văn hóa quốc tế. Dấu ấn của thương nhân gốc Hoa từ thời nhà Minh vẫn còn hằn in qua cấu trúc quy hoạch hai dãy nhà đối diện nhau qua trục đường chính - một mặt hướng ra bến sông tấp nập, mặt sau tựa vào không gian làng xã và đồng ruộng truyền thống.

Theo thời gian, qua các đợt trùng tu và cải tạo, những công trình ấy đã mang thêm âm hưởng kiến trúc bản địa của người Việt, đặc biệt là nghệ thuật làm nhà rường xứ Huế. 

Đến giai đoạn cận đại, sự hiện diện của những ngôi nhà tứ giác mang phong cách kiến trúc Pháp đã tiếp tục bồi đắp, tạo nên một diện mạo kiến trúc đa tầng, độc đáo chỉ có tại phố cảng Bao Vinh. Sự hòa quyện này tạo ra giá trị di tích vật thể vô giá, làm nổi bật bản sắc văn hóa đô thị Huế qua nhiều thế kỷ.

Tuy nhiên, dòng chảy lịch sử vốn không đứng yên trước những biến động thời cuộc. Biến cố năm 1885 khi kinh đô thất thủ đã đẩy triều đình vào cảnh tiêu điều, kéo theo sự suy thoái của các thiết chế kinh tế truyền thống. 

Bên cạnh đó, sự thay đổi về hạ tầng giao thông, tiêu biểu là việc dời chợ Đông Ba ra vị trí thuận lợi hơn bên bờ sông lớn, kết hợp với đặc điểm địa hình khúc sông Hương đoạn qua Bao Vinh quá hẹp để neo đậu tàu thuyền lớn đã tạo ra một lực đẩy ly tâm mạnh mẽ. Thương cảng Bao Vinh từ vị thế trung tâm thương mại sầm uất đã dần chìm vào không gian vắng lặng và thưa thớt dân cư.

Bài học kinh nghiệm cho công tác bảo tồn di sản đô thị hiện nay

Ngày nay, khi ghé thăm Bao Vinh, tàu thuyền không còn tấp nập và những nếp nhà cổ cũng thưa dần theo năm tháng. Tuy nhiên, những gì còn lại bao gồm bến nước, đình chùa và các dãy nhà cổ không chỉ là di tích vật chất trơ trọi, mà còn là nhân chứng cho một thời kỳ hưng thịnh của ngoại thương Việt Nam trong lịch sử phong kiến. Sự suy tàn của một thương cảng bên kinh thành để lại nhiều bài học sâu sắc cho công tác quản lý và phát triển đô thị di sản hiện nay: 

Thứ nhất, quy hoạch đô thị phải thích ứng với tự nhiên và thời đại: Bài học từ sự dịch chuyển từ Thanh Hà sang Bao Vinh cho thấy hạ tầng giao thông thủy - bộ luôn là yếu tố quyết định sự sinh tồn của các trung tâm kinh tế. Bất kỳ sự thay đổi nào về luồng lách hay không gian kết nối đều có thể làm thay đổi cục diện kinh tế của một vùng đất.

Thứ hai, giá trị di sản kiến trúc cần được nhìn nhận như một thể thống nhất: Sự giao thoa văn hóa giữa kiến trúc Minh Hương, nhà rường xứ Huế và phong cách Pháp tại Bao Vinh là tài sản vô giá cần được bảo tồn nguyên vẹn trước áp lực đô thị hóa hiện đại. Bảo tồn không chỉ là giữ lại những bức tường cũ, mà là duy trì sức sống văn hóa và cộng đồng dân cư bản địa gắn liền với di tích.

Phố cổ Bao Vinh xưa là minh chứng cho tầm nhìn chiến lược về kinh tế biển và ngoại thương của cha ông. Việc nhận diện đầy đủ giá trị lịch sử, kiến trúc và nguyên nhân suy tàn của thương cảng này chính là chìa khóa quan trọng để thành phố Huế tiếp tục gìn giữ, phát huy các giá trị di sản trong tiến trình xây dựng và phát triển đô thị thông minh, bền vững trong tương lai.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại:

https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f…lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html