Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng: Khi gia đình và cơ quan chuyên môn cùng đồng hành

Thách thức từ thực tế và yêu cầu hành động phối hợp bảo vệ trẻ em

Sự bùng nổ của công nghệ thông tin đã mở ra những cánh cửa dẫn vào thế giới số ngày càng rộng lớn cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, thực tế này cũng đồng nghĩa với việc các khoảng sân rộng dành cho hoạt động thể chất ngoài đời thực đang ngày một ít đi. Việc trẻ em tiếp xúc sớm và liên tục với các thiết bị thông minh đã đặt ra những yêu cầu mới về bảo vệ an toàn thông tin và định hướng lối sống.

Trước thực tế này, xu hướng chung từ các cơ quan chuyên môn và dư luận xã hội đều khẳng định: giải pháp cốt lõi không nằm ở việc cố gắng đóng lại những cánh cửa số một cách cực đoan, mà là giúp trẻ biết cách bước qua không gian đó một cách an toàn. Để đạt được mục tiêu này, vai trò phối hợp giữa các tổ chức giáo dục, cơ quan văn hóa chuyên trách và gia đình đóng vai trò quyết định, giúp tạo dựng các kỹ năng nền tảng để trẻ tự nhận biết và phòng tránh rủi ro trực tuyến.

Mô hình "Thư viện xanh" – Giải pháp kiến tạo không gian trải nghiệm thực tế cho trẻ em

Một trong những minh chứng cụ thể cho phương thức tiếp cận chủ động này là mô hình "Thư viện xanh" do Thư viện tỉnh Khánh Hòa triển khai trong mùa hè năm nay. Đây là không gian mở được thiết kế nhằm thu hút học sinh và phụ huynh cùng tham gia sinh hoạt. Chia sẻ về mục đích thiết thực của mô hình, ông Đinh Xuân Hương - Giám đốc Thư viện tỉnh Khánh Hòa cho biết, không gian này được mở ra nhằm tạo điều kiện thuận lợi để các em và phụ huynh đến sinh hoạt, đọc sách; qua đó kiến tạo một môi trường sáng tạo mới, giúp các em tích lũy thêm nhiều kiến thức bổ ích phục vụ cho quá trình học tập.

Tại sân chơi thực tế này, trẻ em không chỉ được tiếp cận với nguồn tri thức truyền thống mà còn được tham gia vào các hoạt động trải nghiệm khoa học kết hợp hướng dẫn kỹ năng số. Thông qua các trò chơi tương tác với chuỗi câu hỏi lôi cuốn, học sinh được tiếp nhận những lời giải thích cặn kẽ về cách thức sử dụng điện thoại đúng cách, đồng thời nhận diện được các cạm bẫy lừa đảo phổ biến trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, các hoạt động thực hành trực tiếp như hướng dẫn trẻ dùng điện thoại để quét mã nhằm tiếp cận thông tin cảnh báo khi sử dụng mạng xã hội, hoặc cùng nhau ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng các thông điệp an toàn trực tuyến, đã mang lại hiệu quả giáo dục cao. Mô hình cũng duy trì các hoạt động bổ trợ thiết thực như "Tủ sách trao tay" và các không gian đọc sách chung, khẳng định chân lý: để có năng lực trải nghiệm khoa học sáng tạo thì cần phải tích lũy kiến thức, và con đường ngắn nhất để có kiến thức chính là đọc sách.

Những chuyển biến tích cực của trẻ em từ góc nhìn người trong cuộc

Hiệu quả của việc kéo trẻ rời xa màn hình điện thoại để đến với các hoạt động cộng đồng đã được ghi nhận trực tiếp qua phản hồi từ các bậc phụ huynh và chính các em học sinh tại địa phương. Sự kết hợp giữa vui chơi giải trí và tiếp nhận tri thức qua sách đã giúp học sinh hình thành bộ lọc tự nhiên trước các luồng thông tin trên mạng. Nhận xét về điều này, bà Nguyễn Thị Kiều Trang (phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa) đánh giá cao mô hình khi vừa tạo ra không gian vui chơi, vừa cung cấp nguồn kiến thức bổ ích qua sách. Nhờ sự tiếp cận tự nhiên đó, các em đã chủ động hạn chế sử dụng điện thoại và dần hình thành được kỹ năng chọn lọc các chương trình hữu ích trên không gian mạng.

Đối với các em nhỏ, việc thay đổi môi trường sinh hoạt từ trực tuyến sang trực tiếp đã mang lại những giá trị tương tác xã hội rõ rệt. Thay vì lướt mạng liên tục một cách thụ động, không gian mở tại thư viện giúp các em có cơ hội giao lưu, kết bạn và trò chuyện trực tiếp. Chính em Nguyễn Minh Thảo (phường Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa) cũng chia sẻ rằng, việc tham gia các hoạt động ở thư viện là cách để em bước ra ngoài tiếp xúc với bạn bè, gặp gỡ các em nhỏ khác để cùng trò chuyện và đọc sách. Theo Thảo, những trải nghiệm thực tế này mang lại giá trị tốt hơn rất nhiều so với việc chỉ ngồi một chỗ và lướt mạng.

Giá trị của mô hình này còn được thể hiện qua việc khơi dậy niềm đam mê đọc sách đối với những học sinh vốn thiếu thốn nguồn tư liệu tại nhà. Việc trực tiếp tham gia vào các hoạt động trải nghiệm khoa học giúp các em tự nhận thức được những nguy cơ, hệ lụy tiềm ẩn nếu sa đà vào điện thoại. Từ đó, mong muốn đọc sách và tìm tòi kiến thức tăng lên một cách tự nhiên. Bộc bạch sự thích thú với kho tàng tri thức mới, em Đặng Trung Hiếu (phường Bắc Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa) cho biết, do ở nhà không có nhiều sách nên em rất hào hứng với không gian của thư viện. Hiếu cũng chia sẻ thêm, từ ngày gắn bó với sách, thời gian em sử dụng điện thoại khi ở nhà đã giảm đi đáng kể.

Sau những lần tham gia trải nghiệm thực tế, nhận thức của học sinh đã có sự chuyển biến rõ nét. Việc vừa thu nhận thêm kiến thức học tập, vừa nâng cao được ý thức và kỹ năng bảo vệ an toàn trên không gian mạng chính là "lợi ích kép" mà các mô hình thực tế đem lại, mang đến cho trẻ một mùa hè sôi động và ý nghĩa gắn liền với những trang sách.

Thay đổi tư duy quản lý trẻ em: Đồng hành thay vì cấm đoán

Từ thực tiễn triển khai các mô hình giáo dục trực quan, một luận điểm quan trọng được đặt ra cho các bậc làm cha làm mẹ trong thời đại số: câu chuyện quản lý không đơn thuần nằm ở chiếc điện thoại trên tay con hay thời lượng online mỗi ngày của trẻ. Biện pháp bảo vệ con trẻ hữu hiệu nhất không đến từ các mật khẩu bảo mật nghiêm ngặt hay các ứng dụng kiểm soát công nghệ từ xa, mà xuất phát chính từ sự quan tâm, lắng nghe và thấu hiểu hàng ngày từ phía gia đình.

Khi cha mẹ chủ động dành thêm thời gian để trò chuyện, cùng con lật mở một cuốn sách, thực hiện một thí nghiệm STEM nhỏ hay tham gia vào các hoạt động trải nghiệm ngoài đời thực, không gian mạng sẽ không còn là sự lựa chọn duy nhất hay hấp dẫn nhất đối với trẻ em.

Không gian mạng bản chất giống như một “sân chơi” mới của thời đại. Tương tự như bất kỳ sân chơi truyền thống nào trước đây, các em nhỏ cần nhận được sự hướng dẫn, định hướng và bảo vệ từ người lớn, nhưng đồng thời vẫn cần được trao cơ hội để tự do khám phá, học hỏi và từng bước trưởng thành một cách an toàn.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html