Họ đã dành cả cuộc đời để làm một công việc phi thường: "đánh cắp" những di sản đang dần bị thời gian và rừng rậm nuốt chửng để trả lại cho chúng một danh phận, một giá trị vĩnh cửu trong kho tàng văn minh nhân loại.

Sự ra đời của Viện Viễn Đông Bác Cổ vào năm 1900 tại Sài Gòn (sau đó chuyển ra Hà Nội vào năm 1902) là một dấu mốc then chốt trong lịch sử bảo tồn di sản Đông Dương. Đây không chỉ là một cơ quan nghiên cứu khảo cổ đơn thuần của chính quyền thuộc địa, mà đã trở thành một trung tâm học thuật tầm cỡ quốc tế, nơi những phương pháp khoa học phương Tây được ứng dụng để giải mã những bí ẩn của nền văn hóa phương Đông.

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, tinh thần làm việc của các học giả Viện Bác Cổ là một di sản vô giá về phương pháp luận. "Chúng ta nợ những học giả như Louis Finot, Henri Parmentier hay Paul Mus một lời cảm ơn chân thành. Họ đã không quản ngại sốt rét, thú dữ để băng rừng lội suối, tìm thấy Mỹ Sơn, Ang Kor và thực hiện những bản vẽ chi tiết đến từng milimet. Nhưng quan trọng hơn, chính EFEO là 'cái nôi' đào tạo nên những học giả lớn của Việt Nam như Nguyễn Văn Huyên, Trần Văn Giáp. Đó là sự kế thừa và đối thoại khoa học tuyệt vời giữa Đông và Tây", GS. Nguyễn Quang Ngọc nhận định.

Ký ức về những chuyến đi điền dã của các học giả thế kỷ trước hiện lên qua những trang nhật ký và ảnh chụp lưu trữ. Không có máy quét 3D hay drone, các học giả thời đó chỉ có bút chì, thước dây và những chiếc máy ảnh phim khổ lớn. Họ phải trèo lên những đỉnh tháp cao, len lỏi vào những hang động tối tăm để dập văn bia, ghi chép từng họa tiết hoa văn. Ông Trần Văn Tòng, một cán bộ lưu trữ lâu năm tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, người đã tiếp xúc với hàng vạn bản dập văn bia của EFEO, xúc động chia sẻ: "Mỗi bản dập giấy xuyến chỉ là một dấu ấn sinh mệnh. Có những bản dập còn vương vệt mồ hôi, thậm chí là máu của người thợ và học giả khi thực hiện giữa đại ngàn. Họ làm việc với một niềm tin tôn giáo rằng nếu không ghi lại ngay bây giờ, lịch sử sẽ biến mất mãi mãi".

Một trong những đóng góp mang tính khai sáng của Viện Bác Cổ chính là việc thiết lập danh mục di tích và ban hành các quy chế bảo tồn. Nhờ sự kiên trì của họ, hàng loạt đền đài, đình chùa của Việt Nam đã được bảo vệ trước sự xâm thực của đô thị hóa và sự thiếu hiểu biết. Bà Anne-Valérie Schweyer, một nhà nghiên cứu kỳ cựu của EFEO hiện đang công tác tại Hà Nội, cho rằng di sản của các học giả tiền bối không phải là những hiện vật chết. "Chúng tôi hôm nay vẫn đang tiếp tục công việc của họ. Mỗi khi mở một hồ sơ cũ từ năm 1920, tôi thấy được sự tỉ mỉ đến kinh ngạc. Họ không chỉ nghiên cứu về đá, về gạch; họ nghiên cứu về con người, về phong tục và sự vận động của xã hội xung quanh di tích đó. Đó là cách tiếp cận đa ngành mà ngày nay chúng ta vẫn phải học tập", bà Schweyer phân tích.

Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử EFEO cũng là nhìn lại những tranh luận về việc "chảy máu di sản". Một lượng lớn hiện vật quý giá đã được đưa về Pháp trong thời kỳ này. Nhưng dưới góc độ lịch sử khách quan, nhiều chuyên gia cho rằng nếu không có sự can thiệp và bảo quản của các học giả Viện Bác Cổ trong bối cảnh chiến tranh và loạn lạc lúc bấy giờ, có lẽ rất nhiều bảo vật đã bị hủy hoại hoặc thất lạc vĩnh viễn. Việc "đánh thức" ký ức về các học giả EFEO hôm nay là để chúng ta hiểu hơn về giá trị của sự kết nối quốc tế trong bảo tồn văn hóa.

Ngày nay, những bản vẽ tay tinh xảo và những bức ảnh đen trắng của Viện Bác Cổ vẫn là "kim chỉ nam" cho mọi cuộc đại trùng tu di tích tại Việt Nam. Từ Hoàng thành Thăng Long đến kiến trúc cung đình Huế, dấu ấn của EFEO vẫn hiện hữu như một bảo chứng về tính khoa học và sự tôn trọng nguyên bản. Di sản không chỉ là những gì chúng ta nhìn thấy, mà là cách chúng ta ghi chép và lưu truyền nó cho hậu thế.

Khép lại những trang hồ sơ cũ, ta thấy hiện lên hình bóng những học giả gầy gò, đội mũ cối, vai đeo túi máy ảnh, mải mê bên một tấm bia đá vỡ vụn giữa rừng hoang. Họ đã sống và làm việc với một tinh thần bác cổ đúng nghĩa: hiểu sâu quá khứ để định vị hiện tại. Ký ức về Viện Bác Cổ chính là một lời nhắc nhở rằng: lịch sử của một dân tộc chỉ thực sự sống động khi nó được bảo vệ bằng trí tuệ, sự tận tụy và một trái tim biết rung động trước cái đẹp của tiền nhân.

Viện Bác Cổ không chỉ thuộc về quá khứ, nó vẫn đang hiện diện trong từng nhịp thở của ngành khảo cổ học và bảo tàng học Việt Nam hiện đại, thúc giục chúng ta tiếp tục hành trình giải mã và gìn giữ những giá trị văn hóa ngàn năm của dân tộc./.