Đánh thức thương cảng cổ Vân Đồn

Khác với vẻ tĩnh lặng thường thấy của một vùng biển đảo, Vân Đồn của thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII là một "đô thị nổi" sầm uất. Không phải ngẫu nhiên mà năm 1149, vua Lý Anh Tông đã cho lập trang Vân Đồn, chính thức hóa hoạt động ngoại thương tại đây. Địa thế của Vân Đồn với hệ thống đảo đá chắn gió, những luồng lạch sâu và kín đáo đã biến nơi đây thành một cảng trung chuyển lý tưởng cho các đội thuyền buôn đến từ Trung Hoa, Nhật Bản, Xiêm La và xa hơn là các nước phương Tây.

Dưới góc nhìn của nhà khảo cổ học, PGS.TS Đặng Hồng Sơn (Phó Trưởng khoa Lịch sử, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội), Vân Đồn là một "kho lưu trữ" khổng lồ dưới lòng đất và đáy biển. "Mật độ di vật gốm sứ được tìm thấy tại các bến Cái Làng, Cống Cái, con Vạn... thật sự kinh ngạc. Chúng tôi tìm thấy những chồng đĩa gốm thời Lý, Trần xếp lớp chồng lên nhau, những mảnh gốm men ngọc, men trắng tinh xảo không kém gì đồ cung đình. Điều này chứng tỏ Vân Đồn không chỉ là nơi trung chuyển hàng hóa, mà còn là một trung tâm kiểm định và sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ cao cấp phục vụ xuất khẩu," PGS. Sơn phân tích.

Hành trình thám hiểm những bến cảng cổ hôm nay không dành cho những người tìm kiếm sự xa hoa hiện đại. Nó là sự chiêm nghiệm về những vết tích thời gian còn sót lại trên những hòn đảo hoang sơ. Ông Nguyễn Văn Sương, một ngư dân lão luyện tại xã Thắng Lợi, người đã dành nửa cuộc đời lặn biển, kể lại với ánh mắt lấp lánh: "Có những vùng nước nông, khi triều xuống, bạn có thể nhìn thấy rõ những mảng gốm cổ vỡ vụn lẫn trong san hô. Với chúng tôi, đó không chỉ là phế tích, đó là chứng tích cho thấy cha ông mình đã từng giao thiệp với cả thế giới từ bến nước này". Sự kết nối giữa ký ức dân gian của những người như ông X. và các dữ liệu khoa học đã tạo nên một bức tranh sống động về một thời đại mà tư duy hướng biển đã đạt đến đỉnh cao.

Tuy nhiên, giá trị lịch sử của Vân Đồn không chỉ nằm ở gốm sứ. Đây là nơi chứng kiến sự kết hợp hoàn hảo giữa kinh tế và quốc phòng. Lịch sử ghi nhận, chính tại vùng biển này, danh tướng Trần Khánh Dư đã tiêu diệt đoàn thuyền lương của quân Nguyên Mông, giáng một đòn quyết định vào ý chí xâm lược của kẻ thù. Nhà quản lý di sản tại Quảng Ninh nhấn mạnh: "Vân Đồn là một bài học lịch sử về chủ quyền. Việc lập thương cảng ở một vị trí chiến lược như vậy cho thấy tầm nhìn vượt thời đại của các vương triều phong kiến". 

Sự "thức tỉnh" của Vân Đồn hôm nay không nên được hiểu là việc xây dựng lên những công trình bê tông mô phỏng cổ kính. Thách thức lớn nhất đối với công tác bảo tồn hiện nay chính là làm sao bảo vệ được không gian cảnh quan thiên nhiên gắn liền với di tích. Những cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước quy mô lớn đang được kỳ vọng sẽ tìm thấy những xác tàu cổ còn nguyên vẹn – những "cỗ máy thời gian" lưu giữ chính xác nhất lối sống và kỹ nghệ đóng tàu của cha ông.

"Chúng ta không cần một Vân Đồn của quá khứ tái sinh dưới dạng một khu du lịch, chúng ta cần tư duy của Vân Đồn trong định hướng phát triển đất nước", một chuyên gia văn hóa nhận định. Di sản Vân Đồn gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: Việt Nam luôn là một quốc gia mở, sẵn sàng đón nhận những luồng gió văn hóa và kinh tế từ biển cả nhưng cũng cực kỳ kiên cường trong việc gìn giữ bản sắc và độc lập.

Gốm sứ có thể vỡ, tàu cổ có thể mục nát, nhưng tinh thần Vân Đồn – tinh thần hướng biển và hội nhập – thì chưa bao giờ tắt. Mỗi mảnh gốm vớt lên từ đáy biển hôm nay chính là một mảnh ghép của niềm tự hào, nhắc nhở thế hệ tương lai rằng: Biển Đông chính là con đường đưa dân tộc vươn ra đại dương./.