Viễn cảnh về một “NATO không có Mỹ” đang từ chỗ chỉ là “tranh luận lý thuyết” trở thành “mối quan ngại chiến lược quan trọng” đối với các nhà lãnh đạo châu Âu. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày càng cứng rắn trong vấn đề sáp nhập Greenland – vùng lãnh thổ bán tự trị của Đan Mạch, một quốc gia thành viên NATO.

Ngày 6/1, Tổng thống Trump khẳng định Greenland có vai trò then chốt đối với an ninh quốc gia Mỹ và cho biết các cuộc thảo luận với NATO về vấn đề này vẫn đang diễn ra.

“NATO đã đàm phán với chúng ta về Greenland. Chúng ta rất cần hòn đảo này cho an ninh quốc gia”, ông Trump phát biểu trước báo giới. “Nếu không có Greenland, chúng ta sẽ chịu lỗ hổng lớn trong an ninh quốc gia – đặc biệt là khi nói đến những gì chúng ta đang làm liên quan đến Vòm Vàng (Golden Dome) và tất cả những thứ khác”, ông nhấn mạnh.

Tuy nhiên, tham vọng này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ phần lớn các thành viên NATO, những quốc gia không thể chấp nhận việc một thành viên liên minh tìm cách giành lãnh thổ của một thành viên khác bằng giải pháp quân sự.

Ba Lan đã lên tiếng cảnh báo rằng các mối đe dọa của Mỹ đối với Greenland có thể dẫn đến “dấu chấm hết cho NATO”. Trong khi đó, các thành viên châu Âu khác như Anh, Đức và Pháp đang thảo luận về một “sứ mệnh quân sự của NATO” tại Greenland nhằm bảo vệ hòn đảo này khỏi Mỹ – động thái được xem là dấu hiệu rạn nứt nghiêm trọng trong liên minh.

Theo các báo cáo, Pháp đã cử 15 binh sĩ, Đức cử 13 binh sĩ, cùng với Na Uy và Thụy Điển cũng đang triển khai quân đến Greenland. Sứ mệnh này được mô tả như một cuộc tập trận mang tính “công nhận lãnh thổ”, với việc binh sĩ cắm cờ EU tại Greenland như một biểu tượng.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết “những đơn vị quân sự đầu tiên của Pháp đang trên đường đến” và “những đơn vị khác sẽ tiếp tục theo sau”. Binh lính Pháp thuộc đơn vị bộ binh sơn cước đã có mặt tại Nuuk – thủ phủ của Greenland. Đức cũng triển khai một đội trinh sát gồm 13 người, trong khi Đan Mạch tăng cường sự hiện diện quân sự và lên kế hoạch đưa thêm binh sĩ tới khu vực này.

Những diễn biến trên đang tạo ra một tình huống đặc biệt trong địa chính trị toàn cầu: viễn cảnh một “NATO không có Mỹ” – điều chưa từng được nghĩ tới trong suốt 76 năm lịch sử của liên minh.

Kể từ khi ông Donald Trump trở lại nắm quyền, chính sách giảm đóng góp của Mỹ vào ngân sách NATO và lập trường khác biệt về cuộc chiến Ukraine đã làm suy yếu hai trụ cột của cam kết phòng thủ tập thể: sự hiểu biết chung về các mối đe dọa và nguyên tắc an ninh giữa các thành viên là không thể chia cắt.

Theo nhiều chuyên gia, lập trường cứng rắn của ông Trump đối với Greenland có thể đẩy NATO đến bờ vực chia rẽ hoặc thậm chí tan rã. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: liệu châu Âu có sẵn sàng tồn tại mà không có sự bảo đảm an ninh từ Mỹ?

Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) tại London trong báo cáo “Bảo vệ châu Âu mà không có Mỹ: Chi phí và Hậu quả” ước tính rằng, để thay thế năng lực quân sự thông thường của Mỹ tại khu vực Euro-Atlantic, các quốc gia châu Âu sẽ cần đầu tư khoảng 1.000 tỷ USD, bao gồm chi phí mua sắm ban đầu và chi phí vòng đời trong 25 năm.

Điều này đồng nghĩa với việc châu Âu phải chi tiêu quốc phòng ở mức gần bằng thời Chiến tranh Lạnh, trên 3% GDP. Dù một số quốc gia và EU đã bắt đầu tăng chi tiêu quốc phòng, việc đạt được sự đồng thuận về quy mô đầu tư vẫn là thách thức lớn.

Báo cáo của IISS cũng chỉ ra những điểm yếu của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu, đặc biệt trong lĩnh vực hải quân và hàng không vũ trụ, nơi thiếu đầu tư để mở rộng năng lực sản xuất. Trong thập kỷ tới, châu Âu được dự báo sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc thay thế các năng lực then chốt mà Mỹ đang đảm nhiệm, nhất là ở không quân và hải quân.

Theo ông Ivo H. Daalder, cựu Đại sứ Mỹ tại NATO, các nhà lãnh đạo châu Âu đã bắt đầu hành động. Tại hội nghị thượng đỉnh EU đầu tháng 3/2025, các lãnh đạo nhất trí vay 150 tỷ Euro cho sản xuất quốc phòng và miễn trừ chi tiêu quốc phòng khỏi các quy định ngân sách, qua đó có thể bổ sung thêm 650 tỷ Euro cho quốc phòng trong 10 năm.

Tuy nhiên, tiền bạc không phải là thách thức duy nhất. Châu Âu cần thời gian và sự hỗ trợ của Washington trong giai đoạn chuyển tiếp. Theo ước tính, châu Âu sẽ mất 2–3 năm để thống nhất học thuyết và cơ chế liên kết, đồng thời cần cam kết cung cấp 75–80% lực lượng vào đầu những năm 2030, tiến tới gần như toàn bộ lực lượng về lâu dài.

Hiện 30 thành viên NATO có khoảng 1,5 triệu quân nhân tại ngũ và cần bổ sung thêm khoảng 300.000 quân để thay thế năng lực của Mỹ. Nếu Mỹ rút khỏi NATO một cách nhanh chóng và thiếu phối hợp, cấu trúc quân sự tích hợp được xây dựng suốt nhiều thập kỷ có nguy cơ sụp đổ. Đặc biệt, châu Âu gần như không thể ngay lập tức thay thế năng lực răn đe hạt nhân của Mỹ, khi chỉ có Pháp và Anh sở hữu kho vũ khí hạt nhân với quy mô hạn chế hơn rất nhiều.

Theo các chuyên gia quân sự, việc Mỹ rút khỏi NATO cũng gây tổn thất đáng kể cho chính Washington. Mỹ sẽ mất quyền tiếp cận 31 căn cứ thường trực tại châu Âu, trong đó có Ramstein ở Đức – căn cứ then chốt cho các hoạt động tại Trung Đông và châu Phi. Hoạt động chia sẻ thông tin tình báo thông suốt thông qua các cơ chế của NATO cũng sẽ bị gián đoạn.

Ngoài ra, thị trường vũ khí châu Âu – nguồn thu quan trọng của các tập đoàn quốc phòng Mỹ – sẽ bị đe dọa. Sau xung đột Ukraine, doanh số bán vũ khí của Mỹ cho châu Âu đã tăng vọt, đạt 68 tỷ USD vào năm 2024, so với mức trung bình 11 tỷ USD giai đoạn 2017–2021. Tổng xuất khẩu vũ khí của Mỹ đạt kỷ lục 117,9 tỷ USD trong năm tài chính 2024, phần lớn nhờ các đồng minh châu Âu.

Một châu Âu theo đuổi tự chủ chiến lược và hiện đại hóa quân sự quy mô lớn sẽ tạo ra rủi ro đáng kể đối với thị phần của các công ty quốc phòng Mỹ.

Viễn cảnh châu Âu tách khỏi Mỹ trong NATO, được một số nhà phân tích ví như “cuộc ly hôn xuyên Đại Tây Dương” sẽ gây ra những tổn thất sâu sắc cho cả hai phía. Không chỉ làm thay đổi căn bản cấu trúc an ninh toàn cầu, kịch bản này còn kéo theo những hệ lụy kinh tế và địa chính trị khó lường trong nhiều thập kỷ tới./.