Qua bàn tay của những người thợ chạm khắc tài hoa, gỗ và đá đã rũ bỏ vẻ vô tri để khoác lên mình thần thái từ bi, trí tuệ và cả những nỗi niềm nhân thế, tạo nên một "bảo tàng" mỹ thuật đặc sắc kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Nghệ thuật tạc tượng chùa Việt là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy thức tôn giáo khắt khe và tư duy thẩm mỹ dân gian phóng khoáng. Khác với sự đồ sộ, nghiêm cẩn của tượng Phật Ấn Độ hay Trung Hoa, tượng Phật Việt Nam thường mang nét gần gũi, khuôn mặt đầy đặn, nhân hậu như những người cha, người mẹ trong đời thực.

Pho tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) được coi là bảo vật quốc gia, biểu tượng cho trình độ điêu khắc thế kỷ XVII. Với 42 tay lớn và hơn 900 tay nhỏ được sắp xếp như một vầng hào quang rực rỡ, pho tượng là sự kỳ công tuyệt đối về bố cục và hình khối. Mỗi bàn tay mang một con mắt trong lòng bàn tay, tượng trưng cho khả năng quan sát và cứu độ chúng sinh khắp thế gian.

Trong khi đó, 18 pho tượng La Hán chùa Tây Phương lại là một chương hoàn toàn khác của nghệ thuật tả thực. Mỗi vị một dáng vẻ, một biểu cảm: người suy tư, kẻ khắc khổ, người lại như đang đấu tranh nội tâm dữ dội. Nghệ nhân xưa đã không ngần ngại đưa những nét chân dung đời thường vào cửa Phật, tạo nên một sự rung động mạnh mẽ về cảm xúc cho bất kỳ ai chiêm bái.

Đằng sau vẻ lộng lẫy của những pho tượng là kỹ thuật sơn đắp và thếp vàng tinh xảo. Để một pho tượng gỗ có thể tồn tại hàng trăm năm trong môi trường nóng ẩm của Việt Nam, người thợ phải trải qua quy trình "sơn ta" nhiều lớp.

Lớp cốt: Gỗ mít (loại gỗ dẻo, ít nứt vỡ) được đục chạm thô.

Lớp bó: Phủ vải màn, đắp đất phù sa trộn sơn để tạo độ cứng và ngăn mối mọt.

Lớp thếp: Dùng vàng lá tán mỏng dán lên lớp sơn còn đang "cầm", tạo nên sắc vàng rực rỡ và bền bỉ.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Ninh (Làng nghề tạc tượng Sơn Đồng) chia sẻ: "Tạc tượng Phật là một sự tu hành tại gia. Người thợ không chỉ cần tay nghề giỏi mà tâm phải sáng, phải hiểu về kinh pháp mới tạc được cái 'thần' của Phật. Mỗi nhát đục là một sự cung kính, mỗi lớp sơn là một sự kiên trì. Tượng đẹp không chỉ ở hình thức, mà ở cái đức tỏa ra từ nét mặt".

Dưới góc nhìn của các chuyên gia bảo tồn, việc gìn giữ tượng cổ hiện nay đang gặp nhiều khó khăn do sự xuống cấp tự nhiên và những hiểu biết sai lệch trong việc trùng tu. GS.TS Trần Lâm Biền, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhận định: "Nhiều nơi đang làm mới tượng một cách thô bạo bằng sơn công nghiệp, làm mất đi lớp bằng chứng lịch sử trên bề mặt tượng. Việc bảo tồn tượng cổ cần sự tinh tế, phải tôn trọng lớp thời gian (patina) và những kỹ thuật thủ công truyền thống mới giữ được linh hồn của tác phẩm."

Hiện nay, nhiều dự án số hóa di sản đang thực hiện quét 3D các pho tượng cổ để lưu trữ dữ liệu chính xác đến từng milimet. Đây là cơ sở khoa học để phục dựng nếu chẳng may xảy ra hỏa hoạn hay hư hỏng. Tuy nhiên, sự sống thực sự của tượng cổ vẫn nằm ở chính không gian kiến trúc của ngôi chùa Việt, nơi những pho tượng tiếp tục là điểm tựa tinh thần cho cộng đồng qua bao thế hệ.

Chiêm ngưỡng những pho tượng cổ, ta không chỉ thấy sự tài hoa của cha ông mà còn thấy được một thế giới nội tâm phong phú, một triết lý sống hướng thiện và lòng tự hào về một nền văn hóa có bản sắc riêng biệt. Những "vị Phật bằng gỗ" ấy vẫn đang lặng lẽ ngồi đó, giữa mùi trầm hương, để nhắc nhở chúng ta về giá trị của cái đẹp, sự tĩnh lặng và lòng bao dung trong dòng chảy ồn ào của đời sống hiện đại./.