Trùng tu di tích và bài toán bảo tồn nguyên bản di sản
Công tác bảo tồn và nâng cấp các công trình kiến trúc cổ luôn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm gìn giữ mạch nguồn lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại một số địa phương lại đang dấy lên những lo ngại sâu sắc về chất lượng thi công cũng như hiệu quả sử dụng nguồn ngân sách Nhà nước. Khi một di tích vừa được đầu tư số tiền lớn để sửa chữa nhưng chỉ sau một thập kỷ đã rơi vào trạng thái xuống cấp nghiêm trọng, đó không còn là câu chuyện của thời gian, mà là hồi chuông cảnh báo về trách nhiệm quản lý và giám sát.
Dẫn chứng điển hình cho thực trạng đáng quan ngại này đang diễn ra tại đình làng Túy Loan thuộc xã Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng, một di tích lịch sử và văn hóa cấp quốc gia với tuổi đời hàng trăm năm. Việc một công trình văn hóa trọng điểm liên tục phải đón nhận các dự án giải cứu khẩn cấp do hư hỏng cấu kiện sườn gỗ đang đặt ra dấu hỏi lớn về tính bền vững của quy trình trùng tu di tích hiện nay.
Mới trùng tu khoảng 10 năm, công trình hiện đang bị xuống cấp nghiêm trọng
Từ ngôi đình cổ 500 năm tuổi đến nguy cơ đổ sập khẩn cấp
Đình làng Túy Loan được xây dựng cách đây khoảng năm trăm năm. Sau một biến cố hỏa hoạn, vào năm 1900, ngôi đình được kiến thiết mới tại vị trí hiện nay. Với những giá trị kiến trúc, văn hóa và lịch sử vô giá, năm 1999, đình làng Túy Loan đã chính thức được xếp hạng là di tích văn hóa cấp quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân Hòa Vang mà còn là một cấu phần quan trọng trong bản đồ di sản văn hóa của thành phố Đà Nẵng. Thế nhưng, kể từ khi được vinh danh, ngôi đình cổ này lại rơi vào một vòng xoáy trùng tu và nâng cấp liên tục.
Đáng chú ý nhất, vào năm 2011, thành phố Đà Nẵng đã đầu tư số vốn ba tỷ đồng để tiến hành trùng tu nhiều hạng mục quan trọng của đình làng. Sẽ không có gì đáng nói nếu công trình được trả lại sự kiên cố vốn có. Nhưng mới đây, dư luận không khỏi ngỡ ngàng khi thành phố buộc phải phê duyệt gói kinh phí đầu tư khẩn cấp lên tới gần mười tỷ đồng để thực hiện dự án chống sập đổ cho chính ngôi đình này.
Ghi nhận tại hiện trường, đình làng Túy Loan thanh bình ngày nào giờ đây đã biến thành một đại công trình ngổn ngang. Toàn bộ các hạng mục chính của di tích cấp quốc gia đã bị hạ giải. Phần sườn gỗ, mái ngói, những nơi từng được đầu tư sửa chữa lớn cách đây hơn mười năm, nay xuất hiện tình trạng mục nát và biến dạng trầm trọng khi vừa hạ giải phần mái công trình.
Ông Đặng Công Ba, Trưởng BQL Đình làng Túy Loan bày tỏ sự bức xúc
Tuổi thọ dự án thua nhà dân và những bất thường tại công trình trùng tu di tích
Sự bức xúc của dư luận và ban quản lý di tích không phải là không có cơ sở khi so sánh tuổi thọ của một công trình được đầu tư bài bản với nhà ở thông thường của người dân địa phương. Ông Đặng Công Ba, Trưởng ban quản lý di tích đình làng Túy Loan, bày tỏ sự bất bình sâu sắc khi chứng kiến những khối gỗ dùng để trùng tu đình làng trước đây đã mục nát chỉ sau hơn mười năm xây dựng. Ông khẳng định, hiện tượng gỗ mục rữa nhanh chóng như vậy rất ít khi xảy ra tại các công trình dân dụng do người dân tự thực hiện.
Nghi vấn về chất lượng vật liệu càng được đẩy lên cao khi đơn vị thi công hiện tại tiến hành bóc tách phần mái. Theo đại diện đơn vị thi công dự án, toàn bộ hệ thống cấu kiện gỗ được trùng tu cách đây hơn một thập kỷ đã bị mối mọt ăn hết, phá hủy gần như hoàn toàn. Đáng nói hơn, ngay cả đơn vị thi công hiện tại cũng không thể xác định được chính xác loại gỗ mà dự án trước đã sử dụng là loại gỗ gì, điều mà chỉ có các vị trong làng mới có thể nắm rõ.
Nghiêm trọng hơn, những dấu hiệu chắp vá, thiếu đồng bộ trong kỹ thuật thi công trước đây cũng bị phơi bày qua quá trình giám sát của người dân. Theo lời ông Đặng Công Ba, trong quá trình hạ giải, Ban quản lý đã phát hiện ra nhiều điểm bất thường cốt lõi khi có những cây cột, cây kèo được dùng keo công nghiệp AB dán lại với nhau. Câu hỏi đặt ra là những cấu kiện đó thực chất có nguồn gốc từ đâu, được mang từ nơi khác đến hay là sự sửa chữa, tận dụng lại từ vật liệu cũ.
Sự xuất hiện của keo dán công nghiệp trên các cấu kiện chịu lực chính của một di tích quốc gia không chỉ đặt ra câu hỏi về tính trung thực trong nghiệm thu vật liệu, mà còn là lời giải thích vì sao công trình có nguy cơ đổ sập bất cứ lúc nào nếu không có nguồn vốn mười tỷ đồng cứu vãn kịp thời. Không chỉ có phần sườn gỗ, ngay cả phần lớn các bức phù điêu được chế tác gần đây cũng bị đánh giá là không đạt yêu cầu, buộc phải phế bỏ hoàn toàn và không thể tái sử dụng.
Không chỉ cột kèo, những chi tiết trang trí cũng bị đổ vỡ, vứt ngổn ngang như thế này
Bài học về giám sát chất lượng và tuân thủ Luật Di sản văn hóa
Một công trình di tích cấp quốc gia có vòng đời dự án chỉ kéo dài hơn mười năm sau trùng tu rõ ràng là một hiện tượng bất thường, phản ánh lỗ hổng lớn trong quy trình quản lý và giám sát. Việc liên tục đổ ngân sách để sửa chữa những sai lầm của các dự án trước đó không chỉ gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực tài chính công, mà nguy hiểm hơn, nó đang có nguy cơ làm tổn hại, thậm chí xóa sổ những giá trị nguyên bản, cốt lõi của di sản.
Để ngăn chặn triệt để tình trạng làm mới di sản hay biến việc trùng tu thành những dự án ngắn hạn kém chất lượng như đã từng xảy ra tại một số địa phương, các cơ quan chức năng cần thay đổi tư duy quản lý một cách căn cơ. Yêu cầu tiên quyết là phải thắt chặt và giám sát một cách nghiêm ngặt từ khâu lập dự án, thẩm định phương án kỹ thuật cho đến việc lựa chọn, kiểm định chất lượng vật liệu thi công đầu vào. Vật liệu dùng cho di tích phải đảm bảo các tiêu chuẩn đặc thù về độ bền tương xứng với tính chất công trình.
Đồng thời, cần nâng cao vai trò giám sát của cộng đồng và các cơ quan quản lý chuyên ngành đối với phương án thi công. Bất kỳ sự gian dối hay yếu kém nào dẫn đến sự xuống cấp nhanh chóng của công trình đều phải được làm rõ trách nhiệm cá nhân và tập thể. Quan trọng hơn cả, mọi hoạt động tác động vào cấu kiện di tích bắt buộc phải tuân thủ nghiêm túc các quy định theo Luật di sản văn hóa hiện hành.
Di sản của cha ông để lại là vô giá, nhưng ngân sách quốc gia thì có hạn. Câu chuyện từ mái đình cổ Túy Loan cần phải trở thành bài học xương máu cho toàn bộ hệ thống quản lý văn hóa và xây dựng. Trùng tu di tích là để giữ gìn cho muôn đời sau, tuyệt đối không thể biến thành những dự án mang tính thời vụ, cứ mười năm lại phải làm lại một lần vì chất lượng vật liệu không đảm bảo.
Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại:
Bình luận
0