Tổng Bí thư, Chủ tịch nước: Nghiên cứu khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo.

Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Thường trực Ban Chỉ đạo) về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.

Cùng dự có các đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư, Ủy viên Trung ương Đảng, Thường trực Ban Chỉ đạo; lãnh đạo một số bộ, ngành, các viện nghiên cứu, trường đại học và các đơn vị, cơ quan liên quan.

Phát biểu kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh công tác nghiên cứu khoa học cơ bản cần đổi mới toàn diện về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá, nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển quan trọng. Nếu trước đây được xem là hoạt động học thuật chuyên sâu của viện, trường thì hiện nay đã trở thành nền móng tri thức quốc gia; cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển dài hạn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ thực trạng nghiên cứu khoa học cơ bản còn nhiều hạn chế: đầu tư thấp; chưa hình thành hệ sinh thái nghiên cứu quốc gia mạnh, ổn định; hoạt động phân tán, thiếu liên kết; thiếu các nhóm nghiên cứu mạnh và trường phái khoa học; chưa gắn kết với chiến lược phát triển quốc gia; chưa phân loại rõ các loại hình nghiên cứu.

Cơ chế quản lý khoa học vẫn nặng tính hành chính; thiếu trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại, cơ sở dữ liệu lớn, hạ tầng tính toán dùng chung và cơ chế đầu tư dài hạn. Nhân lực khoa học là điểm nghẽn chiến lược, đội ngũ chuyên gia đầu ngành còn mỏng, thiếu lực lượng kế cận; nhiều nhà khoa học trẻ chưa có môi trường phát triển lâu dài; tình trạng chảy máu chất xám vẫn còn.

Đối với khoa học xã hội và nhân văn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh vai trò chiến lược trong xây dựng thể chế, phát triển văn hóa, con người và ổn định xã hội. Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển. Vì vậy, lĩnh vực này giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, pháp luật, hệ giá trị quốc gia và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cần xác định rõ mục tiêu phát triển khoa học cơ bản vừa giải quyết điểm nghẽn trước mắt, vừa tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển bền vững. Mục tiêu tổng quát là xây dựng nền khoa học cơ bản hiện đại, tự chủ, hội nhập, có khả năng tạo tri thức mới, đào tạo nhân lực tinh hoa và cung cấp luận cứ chiến lược.

Từ nay đến năm 2030, phải tháo gỡ điểm nghẽn, hình thành hệ sinh thái nghiên cứu tương đối đồng bộ, xây dựng trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu và hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Đến năm 2045, hướng tới một số lĩnh vực đạt năng lực cạnh tranh quốc tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh phải thống nhất quan điểm phát triển, bảo đảm nguồn lực và giải pháp đi đúng trọng tâm chiến lược. Nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy mà là nền tảng chiến lược phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai đất nước, cho năng lực tự chủ và sức cạnh tranh dài hạn.

Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ yêu cầu phát triển nhanh, bền vững; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh; tăng năng lực dự báo và quản trị quốc gia.

Phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn. “Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng sản xuất thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng thể chế, văn hóa và con người. Không thể phát triển bền vững nếu chỉ mạnh về công nghệ mà yếu về thể chế, văn hóa và quản trị xã hội”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng và tác động dài hạn; xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo gắn với trách nhiệm quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh con người là trung tâm của phát triển khoa học cơ bản, cần hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu chuyển hóa quan điểm thành cơ chế, nguồn lực và giải pháp cụ thể; tháo gỡ điểm nghẽn; đổi mới thể chế quản trị nghiên cứu; chấp nhận rủi ro khoa học; giảm hành chính hóa; bảo vệ tự do học thuật; tăng trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.

Cần thiết kế cơ chế tài chính phù hợp từng loại hình nghiên cứu; phát triển nghiên cứu cơ bản định hướng tri thức nền bằng ngân sách ổn định dài hạn; nghiên cứu định hướng công nghệ chiến lược kết hợp ngân sách, quỹ cạnh tranh và doanh nghiệp; khoa học xã hội và nhân văn do Nhà nước giữ vai trò chủ đạo.

Phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học từ đào tạo đến trọng dụng chuyên gia; xây dựng hạ tầng dữ liệu, phòng thí nghiệm trọng điểm, tính toán hiệu năng cao và kho dữ liệu khoa học – xã hội – văn hóa, coi dữ liệu là hạ tầng chiến lược trong thời đại AI.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ cần tái định vị 2 Viện Hàn lâm, trở thành thiết chế tri thức chiến lược, gắn kết với đại học, doanh nghiệp và cơ quan hoạch định chính sách.

Đẩy mạnh hợp tác quốc tế có chọn lọc, thu hút chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài, nâng cao năng lực nghiên cứu, đồng thời bảo đảm an ninh tri thức và dữ liệu quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị giao Ban Chỉ đạo hoàn thiện báo cáo trình Bộ Chính trị, giao Đảng ủy Chính phủ triển khai các nhiệm vụ trọng tâm: tháo gỡ điểm nghẽn; xây dựng Chiến lược phát triển khoa học cơ bản đến năm 2045; xây dựng Quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia; cơ chế tài chính cho khoa học xã hội và nhân văn; chương trình nhân tài khoa học; hệ thống dữ liệu quốc gia; tái cấu trúc 2 Viện Hàn lâm; ban hành chuẩn liêm chính khoa học; cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ xây dựng chính sách, luật pháp và chiến lược quốc gia.