Được xây dựng chỉ trong vòng ba tháng ngắn ngủi vào năm 1397, tòa thành này đã khiến các nhà khoa học đương đại kinh ngạc bởi kỹ thuật ghép những khối đá nặng hàng chục tấn khít khao đến mức không cần một giọt chất kết dính nào.

Toàn bộ tường thành và bốn cổng chính được xây dựng bằng những phiến đá vôi màu xanh, được đục đẽo vuông vức và xếp chồng lên nhau một cách tài tình. Sự vững chãi của tòa thành đã thách thức thời gian, thiên tai và những biến động dữ dội của lịch sử suốt hơn 600 năm qua.

Điều khiến các chuyên gia kiến trúc đau đầu nhất chính là cách thức vận chuyển và lắp ghép những khối đá khổng lồ. Có những phiến đá nặng tới 20 tấn được đưa lên độ cao hơn 5 mét. Theo TS. Đỗ Quang Trọng, nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ, người xưa đã sử dụng một hệ thống hậu cần cực kỳ thông minh. "Họ tận dụng sức nước của sông Mã, sông Bưởi để vận chuyển đá bằng bè mảng, sau đó dùng hệ thống con lăn gỗ và hố đất dốc để đưa đá lên cao. Kỹ thuật ghép đá ở đây đạt đến trình độ thượng thừa: các phiến đá được mài phẳng mặt tiếp xúc, khi xếp chồng lên nhau, trọng lực bản thân của chúng tạo ra một lực liên kết tự nhiên bền vững hơn bất kỳ loại vôi vữa nào thời bấy giờ," TS. Trọng giải thích.

Kiến trúc Thành nhà Hồ không chỉ là một bức tường đá vô tri. Nó được thiết kế theo các nguyên tắc phong thủy nghiêm ngặt: lưng tựa núi, mặt hướng sông, nằm ở trung tâm của vùng đất linh thiêng. Bốn cổng Đông, Tây, Nam, Bắc được xây dựng theo lối kiến trúc vòm cuốn bằng đá, không chỉ có tác dụng phòng thủ vững chắc mà còn mang vẻ đẹp uy nghiêm, thanh thoát. Đặc biệt, cổng Nam là cổng lớn nhất với ba cửa vòm, là nơi dành cho vua và triều đình đi lại, tượng trưng cho quyền lực tuyệt đối của vương triều.

Dưới góc nhìn lịch sử, dù triều đại nhà Hồ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn (7 năm), nhưng việc xây dựng tòa thành này đã thể hiện một quyết tâm sắt đá trong việc phòng thủ đất nước trước họa xâm lăng. Ông Nguyễn Văn Tuấn, một nghệ nhân chạm khắc đá tại địa phương, bày tỏ sự ngưỡng mộ: "Nhìn vào những vết đục trên đá, chúng tôi thấy được sự nhẫn nại của cha ông. Mỗi khối đá là một niềm tin về sự trường tồn. Thành nhà Hồ không chỉ là di sản thế giới, nó là bài học về sự tự lực tự cường và khả năng sáng tạo vô hạn của người Việt trong những hoàn cảnh ngặt nghèo nhất".

Hiện nay, Thành nhà Hồ đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Các dự án khai quật khảo cổ tại đây vẫn đang tiếp tục hé lộ những bí ẩn về con đường Hoàng Gia, các chân tảng đá hoa sen hay hệ thống hào thành phức tạp. Công tác bảo tồn đang ưu tiên việc giữ nguyên trạng những khối đá nguyên gốc, đồng thời sử dụng công nghệ laser scanning để lập bản đồ số chi tiết, phục vụ cho việc nghiên cứu và phục dựng trong tương lai.

Thành nhà Hồ hôm nay vẫn đứng đó, trầm mặc dưới nắng chiều Thanh Hóa. Những khối đá xanh rêu phong không chỉ kể lại một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc mà còn khẳng định một chân lý: những công trình được xây dựng bằng trí tuệ và sự đồng lòng của con người sẽ luôn trường tồn cùng thời gian.