Đối với đồng bào các dân tộc Tày, Nùng nơi đây, Thanh minh không chỉ là một tiết khí trong năm mà đã trở thành ngày lễ quan trọng bậc nhất, thậm chí có phần rộn ràng và ý nghĩa hơn cả Tết Nguyên đán. Đây là dịp để những người con xa quê, dù đang ở bất cứ nơi đâu, cũng gác lại mọi công việc bộn bề, vượt đèo lội suối trở về đoàn tụ, cùng nhau thực hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Sức hấp dẫn đầu tiên của ngày Tết Thanh minh tại Cao Bằng nằm ở hương vị và sắc màu rực rỡ của mâm cỗ cúng tế. Điểm nhấn không thể thiếu, đồng thời cũng là biểu tượng của sự khéo léo của người phụ nữ vùng cao, chính là món xôi ngũ sắc, hay còn gọi là khẩu cắm. Những hạt gạo nếp cái hoa vàng thơm ngon nhất được tuyển chọn kỹ lưỡng, đem ngâm với các loại lá cây rừng tự nhiên như lá cẩm, nghệ, lá dứa để tạo nên năm màu sắc: trắng, xanh, vàng, đỏ, tím. Mỗi màu sắc không chỉ tượng trưng cho ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà còn là sự kết tinh của tinh hoa đất trời, thể hiện mong ước về một cuộc sống no ấm, hòa hợp và thịnh vượng của cư dân nông nghiệp.
Truyền thống hướng về cội nguồn dịp tết Thanh minh ở Cao Bằng
Bên cạnh mâm xôi ngũ sắc, các món bánh bản địa như bánh trôi (coóc mò) hay bánh lá hiên cũng góp phần làm nên linh hồn của ngày lễ. Khác với cách thưởng thức bánh trôi nước trong bát đường mật của người dân miền xuôi, bánh trôi của người Tày, Nùng thường được chế biến giản dị hơn, giữ trọn hương vị thanh khiết của nếp nương và nhân đậu xanh bùi ngậy. Mùi thơm của gạo mới hòa quyện với mùi thịt gà thiến béo ngậy, thịt lợn quay lá mác mật đặc sản và hơi nồng của rượu men lá, tạo nên một bầu không khí ẩm cúng, đậm chất bản sắc. Những món ăn này không chỉ để dâng lên tổ tiên mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ trong bữa cơm sum vầy giữa đại ngàn.
Sáng sớm ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, khắp các sườn đồi và cánh đồng nơi có những ngôi mộ cổ, không khí tĩnh lặng thường ngày bỗng trở nên náo nhiệt lạ thường. Các gia đình, từ già đến trẻ, đều mang theo cuốc, xẻng để phát cỏ, sửa sang và đắp thêm đất mới cho mộ phần của cha ông. Nghi thức tảo mộ này được thực hiện với niềm tin rằng đây là sự giao tiếp thiêng liêng giữa hai thế giới, là lúc con cháu báo công với tổ tiên về những gì đã làm được trong năm qua và cầu xin sự che chở cho một mùa vụ mới mưa thuận gió hòa.
Một nét đặc trưng riêng biệt, tạo nên dấu ấn thị giác độc đáo chỉ có ở Tết Thanh minh Cao Bằng chính là tục cắm cây nêu bằng giấy màu trên mộ. Những dải giấy ngũ sắc được cắt tỉa khéo léo thành nhiều hình thù, cắm lên đỉnh mộ như những lá cờ bay phấp phới trong gió xuân. Người dân quan niệm rằng những lá cờ giấy này không chỉ giúp người quá cố dễ dàng "nhận nhà", nhận diện vị trí trú ngụ của mình giữa núi rừng trùng điệp, mà còn là lời khẳng định với xóm giềng rằng ngôi mộ đó đã được con cháu chăm sóc, hương khói vẹn toàn. Sau khi các nghi lễ khấn vái kết thúc, cả gia đình thường quây quần thụ lộc ngay bên cạnh mộ phần. Trong sự vui vẻ, hòa ái, tiếng cười nói rộn ràng giữa không gian mở đã xóa tan khoảng cách âm dương, biến nghĩa trang thành một không gian sinh hoạt cộng đồng đầy nhân văn.
Thanh minh ở Cao Bằng hoàn toàn không có sự u buồn hay tang tóc, mà trái lại, nó mang hơi thở của sự sống và sự tiếp nối. Trải qua hàng thế kỷ biến thiên của lịch sử, ngày lễ này đã trở thành một đợt sinh hoạt văn hóa cộng đồng rộng lớn, góp phần quan trọng vào việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Trẻ em được ông bà, cha mẹ đưa đi tảo mộ không chỉ để biết vị trí phần mộ tổ tiên, mà còn để lắng nghe những câu chuyện kể về tiểu sử, công lao và đức độ của những người đi trước. Đây chính là cách thức trao truyền lịch sử gia đình và dòng họ một cách tự nhiên và bền vững nhất, bồi đắp lòng tự hào dân tộc ngay từ khi còn nhỏ.
Ngày hội này còn là cơ hội vàng để thắt chặt tình làng nghĩa xóm và tình đoàn kết cộng đồng. Những gia đình có phần mộ nằm gần nhau thường không ngần ngại mời nhau chén rượu men lá, chia nhau miếng xôi ngũ sắc hay những thớ thịt lợn quay thơm lừng. Giữa các triền đồi, họ dừng chân hỏi thăm nhau về tình hình sức khỏe, bàn chuyện mùa màng và trao đổi kinh nghiệm sản xuất. Những mâu thuẫn, xích mích nhỏ nhặt trong cuộc sống thường ngày cũng dễ dàng được rũ bỏ trong không gian linh thiêng và ấm áp của ngày Tết Thanh minh. Sự gắn kết này tạo nên một sức mạnh cộng đồng vững chắc, giúp người dân biên cương cùng nhau bảo vệ bản làng và quê hương.
Sức sống của di sản văn hóa Cao Bằng còn thể hiện ở việc bảo tồn các giá trị phi vật thể song hành cùng nghi lễ. Du khách ghé thăm vào dịp này sẽ dễ dàng bắt gặp những tà áo chàm truyền thống nhuộm màu của đất mẹ, nghe những câu lượn, câu hát đối đáp mượt mà bên lề ngày hội. Thanh minh trở thành một bảo tàng sống, nơi những nét đẹp cũ không bị mất đi mà hòa quyện nhịp nhàng với nhịp sống hiện đại. Dù cuộc sống có nhiều đổi thay, các thiết bị công nghệ có thể len lỏi vào từng bản nhỏ, nhưng ý thức về việc giữ gìn "gốc rễ" vẫn luôn thường trực trong tâm thức mỗi người dân vùng cao.
Tết Thanh minh mùng 3 tháng 3 tại Cao Bằng là sự khẳng định mạnh mẽ về đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng hiếu thảo của người Việt. Giữa không gian hùng vĩ của núi rừng Đông Bắc, những làn khói trầm quyện với sắc màu giấy ngũ sắc bay lượn trên các mộ phần chính là minh chứng cho sự trường tồn của tâm hồn con người nơi đây. Họ luôn trân trọng quá khứ, lấy đó làm điểm tựa để vững bước tới tương lai và dựng xây cuộc sống mới.
Mỗi dịp Thanh minh về, người ta lại càng thấm thía rằng di sản không phải là những thứ xa vời hay nằm im lìm trong các tủ kính trưng bày của viện bảo tàng. Di sản thực sự nằm ở sự sống, trong cách mà con cháu đời đời nhớ về tổ tiên, trong mùi thơm của nắm xôi ngũ sắc và trong tiếng cuốc xới đất trên mộ phần cha ông mỗi độ xuân sang.
Khám phá Thanh minh Cao Bằng là hành trình đi sâu vào tâm hồn dân tộc, nơi tình yêu gia đình hòa quyện cùng tình yêu quê hương, tạo nên một sức mạnh nội sinh kỳ diệu giúp vùng đất biên cương này mãi mãi bình yên và phát triển.
Nếu có dịp ghé thăm miền non nước này vào những ngày tháng Ba, bất cứ ai cũng sẽ cảm nhận được một niềm tin mãnh liệt về sự tiếp nối bất diệt của sự sống và lòng hiếu nghĩa giữa đời thực./.
Bình luận
0