Với hơn 70 công trình đền tháp xây dựng từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII, nơi đây không chỉ là trung tâm cúng tế thần Shiva mà còn là minh chứng cho sự hưng thịnh của một nền văn minh đã khuất. Dù trải qua bao tàn phá của thời gian và chiến tranh, những ngọn tháp gạch đỏ rực vẫn đứng vững giữa đại ngàn, mang theo những bí ẩn chưa có lời giải đáp hoàn toàn về kỹ thuật xây dựng và tâm hồn của người nghệ nhân Chăm xưa.

Điều khiến Mỹ Sơn trở thành một thách thức đối với các kiến trúc sư hiện đại chính là kỹ thuật mài và ghép gạch. Những viên gạch Chàm được nung ở nhiệt độ thấp nhưng có độ bền cực cao, được xếp khít khao đến mức mắt thường khó lòng nhận thấy mạch vữa.

Suốt nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã tranh luận về loại chất kết dính giúp những khối gạch này liên kết vĩnh cửu. Giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay là nhựa thực vật (như dầu rái) kết hợp với các hợp chất hữu cơ khác. "Người Chăm xưa không xây theo lối đặt gạch lên lớp vữa dày như chúng ta hiện nay," một nhà nghiên cứu bảo tồn tại Mỹ Sơn cho biết. "Họ mài hai mặt gạch cho thật phẳng rồi dùng nhựa cây làm chất kết dính cực mỏng, sau đó mới nung toàn bộ hoặc có những quy trình xử lý nhiệt đặc biệt khiến các khối gạch dính chặt như một khối thống nhất".

Mỗi ngôi tháp tại Mỹ Sơn là một tác phẩm điêu khắc ngoài trời khổng lồ. Từ những bức phù điêu hình vũ nữ Apsara mềm mại, các vị thần hộ pháp uy nghiêm đến những họa tiết hoa lá uốn lượn tinh xảo, tất cả đều được tạc trực tiếp trên nền gạch sau khi đã xây dựng xong phần thô.

Các ngôi tháp tại đây thường được xây dựng theo cấu trúc: Đế tháp (tượng trưng cho thế giới trần gian), Thân tháp (thế giới tâm linh, nơi con người gột rửa bụi trần) và Mái tháp (tượng trưng cho đỉnh núi Meru, nơi ngự trị của các vị thần). Những vòm cửa hình lá đề, những cột trụ áp tường được chạm khắc tỉ mỉ đã tạo nên một vẻ đẹp huyền ảo, vừa thâm nghiêm vừa đầy sức sống dưới ánh nắng miền Trung.

Mỹ Sơn từng chịu tổn thương nặng nề bởi bom đạn, khiến nhiều đền tháp chỉ còn là những đống gạch đổ nát. Tuy nhiên, dưới sự hỗ trợ của UNESCO và các tổ chức quốc tế (đặc biệt là các chuyên gia Italia và Ấn Độ), nhiều nhóm tháp đã được trùng tu theo phương pháp "hồi sinh di sản" – sử dụng chính những vật liệu và kỹ thuật tương đồng với người xưa để phục dựng.

Công tác bảo tồn hiện nay còn hướng tới việc giữ gìn "không gian văn hóa Mỹ Sơn". Những đêm diễn "Đêm Mỹ Sơn huyền thoại" với các điệu múa Chăm bên ánh lửa đã đưa du khách trở về với quá khứ lẫy lừng. Việc số hóa toàn bộ di tích bằng công nghệ 3D cũng đang được thực hiện để lưu giữ dữ liệu kiến trúc chi tiết cho các thế hệ mai sau.

Thánh địa Mỹ Sơn không chỉ là những đống gạch vô tri, mà là nơi lưu giữ linh hồn của một dân tộc, một nền văn hóa từng rực rỡ bên bờ biển Đông. Những ngọn tháp ấy vẫn đang tiếp tục kể chuyện về một khát vọng vĩnh cửu của con người trước thần linh và thời gian./.