Từ những làn điệu Quan họ mượt mà của vùng Kinh Bắc, tiếng trống chèo rộn rã nơi sân đình làng biển, đến nhịp cồng chiêng vang vọng giữa đại ngàn Tây Nguyên, tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc, khẳng định vị thế của một dân tộc giàu truyền thống.
Nỗ lực làm mới những giá trị truyền thống từ hơi thở đương đại
Để không bị lãng quên trong nhịp sống hối hả, nhiều nghệ nhân trẻ đã táo bạo kết hợp nhạc cụ dân tộc với những giai điệu điện tử hoặc đưa các tích chèo, tuồng cổ lên sân khấu thực cảnh đầy ấn tượng. Đây là một bước đi đầy bản lĩnh, khi những người giữ lửa di sản hiểu rằng: để tồn tại, nghệ thuật truyền thống cần phải "đối thoại" được với tai nghe và nhãn quan của thế hệ mới. Những dự án âm nhạc thử nghiệm hòa quyện giữa nhạc ngũ cung và âm hưởng World Music, Jazz hay EDM đã tạo nên một cơn sốt nhỏ trong giới mộ điệu, chứng minh rằng chất liệu dân gian chưa bao giờ cũ kỹ nếu biết khai thác đúng cách.
Những buổi biểu diễn tại phố đi bộ hay các không gian sáng tạo không còn khoảng cách giữa người diễn và người xem, nơi tiếng trống chèo hay điệu quan họ Bắc Ninh có thể vang lên giữa sự hào hứng của giới trẻ. Tại đây, ranh giới giữa sân khấu và đời thực bị xóa nhòa. Khán giả không chỉ ngồi xem mà còn được trực tiếp cầm thử chiếc quạt chèo, thử gõ nhịp phách hay học cách luyến láy một câu hò. Sự chuyển mình này không làm mất đi cốt cách của di sản mà ngược lại, nó tạo ra một ngôn ngữ mới dễ tiếp cận hơn, giúp di sản thực sự "sống" và tỏa sáng trong lòng công chúng hiện đại. Chính sự tương tác trực tiếp này đã khơi dậy niềm tự hào tự thân trong lòng người trẻ, biến họ từ những người quan sát thụ động trở thành những người đồng sáng tạo và gìn giữ di sản.
Một trong những bước tiến đáng chú ý nhất của nghệ thuật diễn xướng hiện nay là sự ra đời của các chương trình thực cảnh quy mô lớn. Thay vì bó hẹp trong bốn bức tường của nhà hát, các tích trò dân gian được tái hiện giữa không gian thiên nhiên hùng vĩ hoặc ngay tại các di tích lịch sử. Những màn trình diễn kết hợp giữa công nghệ ánh sáng, âm thanh hiện đại và kỹ thuật diễn xướng cổ truyền đã mang lại trải nghiệm thị giác và thính giác cực kỳ mạnh mẽ.
Trong không gian ấy, tiếng hát của những đào nương, kép hát như hòa vào gió, vào nước, tái hiện lại cả một đời sống văn hóa của cha ông từ hàng trăm năm trước. Việc đưa di sản vào không gian thực cảnh không chỉ nâng tầm giá trị thẩm mỹ mà còn giúp du khách quốc tế dễ dàng cảm thụ được vẻ đẹp của tâm hồn Việt mà không cần quá am hiểu về ngôn ngữ. Đây chính là cách di sản tự giới thiệu mình một cách kiêu hãnh và đầy thuyết phục nhất trong bối cảnh giao thoa văn hóa toàn cầu.
Gìn giữ báu vật nhân văn trong kỷ nguyên số hóa
Việc đưa nghệ thuật diễn xướng vào trường học và các chương trình trải nghiệm du lịch đã góp phần quan trọng trong việc bảo tồn bền vững các giá trị phi vật thể quý giá của dân tộc. Các câu lạc bộ dân ca trong học đường không chỉ dạy các em hát đúng nhạc, đúng nhịp mà còn dạy về đạo lý làm người, về tình yêu quê hương đất nước ẩn sau mỗi lời ca. Khi thế hệ trẻ hiểu được ý nghĩa của "tương thân tương ái" qua những điệu lý, họ sẽ có ý thức tự giác bảo vệ những giá trị ấy trước sự xâm lăng của các luồng văn hóa ngoại lai thiếu chọn lọc.
Không chỉ dừng lại ở việc biểu diễn, các dự án số hóa di sản cũng đang được triển khai mạnh mẽ, lưu giữ tư liệu hình ảnh và âm thanh của các nghệ nhân bậc thầy để truyền lại cho đời sau. Trong kỷ nguyên 4.0, các kho dữ liệu số về nghệ thuật diễn xướng là tài sản vô giá. Những thuật toán và trí tuệ nhân tạo giờ đây có thể giúp phục dựng lại những làn điệu cổ đã bị thất lạc, hoặc tạo ra những ứng dụng học hát dân ca tương tác ngay trên điện thoại thông minh. Việc lưu giữ giọng hát, cử chỉ bộ tịch của các nghệ nhân lão thành không chỉ là lưu giữ kỹ thuật diễn xuất, mà còn là lưu giữ cái "thần", cái "tâm" của người làm nghề.
Mỗi khi một câu hò, điệu lý được cất lên, đó không chỉ là nghệ thuật mà còn là lời khẳng định về một sức sống bền bỉ, một bản lĩnh văn hóa không thể hòa tan của con người Việt Nam trước những biến động của thời đại toàn cầu hóa. Di sản văn hóa phi vật thể không phải là những hiện vật bất động trong bảo tàng, mà là thực thể sống, lớn lên và biến đổi cùng cộng đồng. Nó đóng vai trò như một "mỏ neo" tinh thần, giúp con người hiện đại không bị chông chênh giữa dòng thác của sự thay đổi.
Hơn thế nữa, nghệ thuật diễn xướng dân gian đang trở thành động lực phát triển kinh tế du lịch đặc thù. Du khách tìm đến các làng quan họ, các gánh hát bài chòi không chỉ để giải trí, mà để tìm kiếm sự kết nối nhân văn sâu sắc. Việc phát triển du lịch gắn liền với diễn xướng dân gian đã tạo ra sinh kế bền vững cho các nghệ nhân, giúp họ có thể sống được bằng nghề và tâm huyết hơn với việc truyền dạy cho thế hệ sau. Đây là một vòng tuần hoàn tích cực: di sản nuôi sống cộng đồng, và cộng đồng bảo vệ di sản.
Nhìn vào những người trẻ hôm nay miệt mài bên cây đàn bầu, đàn tranh hay những nhóm bạn sinh viên cùng nhau tìm hiểu về hát bội, ta thấy một niềm tin mãnh liệt vào tương lai. Nghệ thuật diễn xướng dân gian Việt Nam, với tất cả sự tinh tế và chiều sâu triết lý, sẽ mãi là một dòng chảy không bao giờ cạn. Dòng chảy ấy có thể lúc trầm lúc bổng, có lúc len lỏi qua những ghềnh đá của sự khó khăn, nhưng cuối cùng vẫn sẽ đổ ra biển lớn của nhân loại với tất cả sự tự hào.
Sức sống của nghệ thuật diễn xướng hôm nay chính là minh chứng cho trí tuệ và tâm hồn phóng khoáng của người Việt – một dân tộc luôn biết cách làm mới mình dựa trên nền tảng của những giá trị vĩnh cửu./.
Bình luận
0