Thời điểm đầu tháng 3/2026, không khí tại các cảng biển lớn như Cát Lái, Hải Phòng và các cửa khẩu đường bộ phía Bắc đã bớt đi phần nào sự căng thẳng nhờ sự xuất hiện của Nghị quyết 09. Trước đó, một con số kỷ lục đã được ghi nhận khi khoảng 123.400 tấn thực phẩm bao gói sẵn và gần 300.000 tấn nông sản tươi sống bị kẹt lại do các quy định mới về tiền kiểm. Việc Chính phủ cho phép tạm dừng thực thi Nghị định số 46/2026/NĐ-CP quy định về kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu và đăng ký bản công bố sản phẩm đến giữa tháng 4 được ví như một chiếc van xả áp sống còn, giúp doanh nghiệp giải phóng dòng vốn đang bị chôn vùi trong các lô hàng chờ thông quan.

Nỗi lo sau cột mốc 15/4

Mặc dù hàng hóa đã bắt đầu luân chuyển trở lại, nhưng những lo ngại về các thủ tục hành chính sau ngày 15/4 vẫn đang đè nặng lên tâm lý doanh nghiệp và nhà đầu tư. Các hiệp hội ngành hàng lớn như EuroCham, AmCham và Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT) liên tục phát đi các cảnh báo về việc Nghị định 46 đang mở rộng diện kiểm tra quá mức cần thiết. Thay vì tập trung vào các mặt hàng rủi ro cao, quy định này lại kéo cả nguyên liệu, phụ gia và bao bì phục vụ sản xuất nội bộ vào diện tiền kiểm gắt gao.

Một trong những điểm nghẽn gây nhức nhối nhất chính là sự chồng chéo trong thẩm quyền quản lý giữa các bộ, ngành. Thực tế ghi nhận có những lô hàng vừa phải chịu sự kiểm tra của Bộ Y tế, vừa phải thực hiện kiểm dịch động thực vật của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Việc thiếu một danh mục hàng hóa kèm mã HS thống nhất đã đẩy cả doanh nghiệp lẫn cơ quan hải quan vào thế vừa làm vừa dò đường. Tại các Chi cục Hải quan cửa khẩu, tình trạng lúng túng trong việc xác định đối tượng kiểm tra an toàn thực phẩm vẫn diễn ra thường xuyên do các quy định chưa có sự đồng bộ hóa về dữ liệu số.

Bên cạnh đó, quy định về ghi nhãn hàng hóa nhập khẩu đang tạo ra một nghịch lý lớn trong thủ tục hành chính. Theo phản ánh của các doanh nghiệp, việc yêu cầu nhãn phải thể hiện đầy đủ thông tin đơn vị công bố ngay tại thời điểm đăng ký tờ khai là điều đánh đố, bởi thông tin này thường chỉ được xác định sau khi hoàn tất các thủ tục hậu kiểm hoặc công bố chính thức. Sự lệch pha giữa quy định pháp lý và thực tiễn vận hành logistics đang trở thành rào cản vô hình, triệt tiêu lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam ngay trên sân nhà.

Chuyển tư duy từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên rủi ro

Bước sang tuần thứ hai của tháng 3/2026, các chuyên gia kinh tế cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc gia hạn thời gian áp dụng, chúng ta chỉ đang trì hoãn cơn đau thay vì điều trị dứt điểm căn bệnh. Theo chuyên gia kinh tế Trần Mạnh Hùng, nếu không có một đợt cải cách triệt để về tư duy quản lý, chuyển hẳn từ tiền kiểm đại trà sang hậu kiểm dựa trên rủi ro thì kịch bản ùn ứ hàng hóa sẽ tái diễn với mức độ nghiêm trọng hơn sau ngày 15/4, nhất là khi nhu cầu tiêu dùng và sản xuất thường tăng cao vào quý II.

Ở góc độ quản lý, cơ quan Hải quan đã có những động thái quyết liệt khi liên tục gửi văn bản kiến nghị Bộ Y tế tháo gỡ 5 điểm nghẽn cốt lõi. Quan điểm của ngành Hải quan là cần sớm ban hành danh mục hàng hóa kèm mã HS chi tiết và thực hiện cơ chế một cửa quốc gia một cách thực chất. Việc một lô hàng phải xin kết quả từ 2-3 cơ quan khác nhau không chỉ gây lãng phí thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn làm giảm hiệu suất thông quan của cả hệ thống cảng biển, vốn đang phải xử lý khối lượng hàng hóa tăng trưởng gần 37% so với cùng kỳ năm ngoái.

Bên cạnh đó, các hiệp hội doanh nghiệp quốc tế đề xuất một giải pháp mạnh dạn hơn: Gia hạn thời gian thực thi Nghị định 46 đến ít nhất là ngày 1/6/2026 để các bên có đủ thời gian hoàn thiện khung pháp lý. Họ cũng kiến nghị Chính phủ cho phép sử dụng các chứng nhận an toàn thực phẩm quốc tế uy tín làm căn cứ thay thế cho các giấy phép con trong nước. Đây được xem là bước đi cần thiết để hài hòa hóa quy định của Việt Nam với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP.

Số liệu thống kê đến giữa tháng 2/2026 cho thấy, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã vượt ngưỡng 130 tỷ USD. Đây là một con số đầy ấn tượng minh chứng cho sự phục hồi mạnh mẽ của nền kinh tế. Tuy nhiên, đằng sau đó là nỗi lo về sự bền vững của chuỗi cung ứng. Phần lớn sự tăng trưởng đến từ khu vực FDI với nhu cầu nhập khẩu linh kiện, nguyên liệu cực lớn. Nếu quy trình tiền kiểm đối với nguyên liệu sản xuất không được đơn giản hóa, chính các doanh nghiệp đầu tàu này sẽ là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, kéo theo sự sụt giảm kim ngạch xuất khẩu trong các tháng tiếp theo.

Số hóa và cải cách thực chất để giữ đà tăng trưởng

Về lâu dài, giải pháp căn cơ nhất được nhiều bên đồng thuận là phải sửa đổi Luật An toàn thực phẩm để làm nền tảng cho các nghị định hướng dẫn mới. Việc duy trì một hệ thống tiền kiểm phình to trong khi năng lực của các phòng kiểm nghiệm có hạn là một sự mất cân đối nguy hiểm. Thay vào đó, Nhà nước nên đầu tư vào hệ thống dữ liệu lớn để phân loại mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Những đơn vị có lịch sử chấp hành tốt pháp luật cần được ưu tiên thông quan nhanh, trong khi nguồn lực thanh tra nên tập trung vào những đối tượng có nguy cơ vi phạm cao.

Việc số hóa hoàn toàn quy trình kiểm tra chuyên ngành cũng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Đến tháng 3/2026, mặc dù chuyển đổi số đã đi sâu vào nhiều lĩnh vực, nhưng trong quản lý an toàn thực phẩm, sự liên thông dữ liệu giữa Bộ Y tế, Bộ Công Thương và Tổng cục Hải quan vẫn còn nhiều khoảng trống. Doanh nghiệp vẫn phải nộp nhiều bản giấy hoặc khai báo lại thông tin trên các hệ thống khác nhau, gây lãng phí nguồn lực xã hội.

Khi các kiến nghị của doanh nghiệp được tiếp thu và Nghị định 46 được sửa đổi theo hướng hậu kiểm, Việt Nam có thể tiết kiệm được hàng nghìn tỷ đồng chi phí logistics mỗi năm. Quan trọng hơn, niềm tin của các nhà đầu tư nước ngoài sẽ được củng cố khi họ thấy một môi trường kinh doanh minh bạch, tiên liệu được và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây chính là thời điểm vàng để Chính phủ thực hiện một cuộc cải cách thực chất, thay vì chỉ ban hành những quyết định mang tính giải cứu tạm thời, ông Hùng nhấn mạnh.

Tính đến thời điểm hiện tại, các cơ quan chức năng vẫn đang nỗ lực rà soát để đưa ra phương án cuối cùng trước mốc 15/4. Cộng đồng doanh nghiệp đang chờ đợi một quyết sách thấu đáo, nơi mà mục tiêu bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế không còn nằm ở hai đầu chiến tuyến. Một cơ chế quản lý rủi ro thông minh, kết hợp với chế tài xử phạt nghiêm minh sau thanh tra, chính là chìa khóa để hóa giải những vướng mắc của Nghị định 46.

Mốc thời gian 15/4/2026 không chỉ là một kỳ hạn pháp lý, mà là một bài kiểm tra về năng lực phản ứng chính sách và sự đồng hành của Nhà nước đối với cộng đồng doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới. Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là giải cứu hàng hóa khỏi cảng, mà là thiết kế một tương lai bền vững cho ngành logistics thực phẩm Việt Nam./.