Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm hiện chiếm gần 74% tổng gánh nặng bệnh tật và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Riêng năm 2019, cả nước ghi nhận khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81% liên quan đến các bệnh không lây nhiễm. Đáng chú ý, 44% số ca tử vong xảy ra trước tuổi 70, tức trong độ tuổi lao động, gây tổn thất lớn về năng suất kinh tế.

Theo Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu người tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, 2 triệu người bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hơn 180.000 ca ung thư mới mỗi năm.

Các yếu tố nguy cơ trực tiếp như thừa cân, béo phì, tăng đường máu, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp có liên quan chặt chẽ đến chế độ ăn uống không lành mạnh, đặc biệt là việc tiêu thụ thực phẩm, đồ uống chứa nhiều đường, muối và chất béo bão hòa.

Dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy 3/5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam xuất phát từ hành vi lối sống, gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia. Những yếu tố này góp phần lớn vào tỷ lệ mắc và tử vong do tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh hô hấp, tạo ra gánh nặng kép cho cả hệ thống y tế và nền kinh tế.

Chế độ ăn nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa, chất béo bão hòa, đồng thời thiếu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và vi chất dinh dưỡng, là nguyên nhân quan trọng dẫn đến thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng.

Tại Việt Nam, xu hướng sử dụng thực phẩm chế biến sẵn, đóng gói mất cân đối dinh dưỡng gia tăng nhanh chóng. Mức tiêu thụ nhóm thực phẩm này đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn 2000-2017.

Theo điều tra STEP và các thống kê liên quan, người Việt đang tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày, gần gấp đôi mức khuyến cáo có lợi cho sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới.

Nhiều bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn giàu thực phẩm chế biến sẵn, có mật độ năng lượng cao làm tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa và bệnh không lây nhiễm như thừa cân, béo phì, đái tháo đường và tim mạch.

Một nghiên cứu mới đăng trên The Milbank Quarterly cho thấy thực phẩm siêu chế biến (ultra-processed foods – UPFs) không chỉ đơn thuần là thực phẩm kém lành mạnh, mà còn là các sản phẩm được thiết kế công nghiệp nhằm thúc đẩy hành vi tiêu thụ lặp lại, với nhiều điểm tương đồng đáng chú ý với thuốc lá.

Nghiên cứu do các học giả từ Đại học Michigan, Đại học Duke và Đại học Harvard thực hiện, tổng hợp bằng chứng toàn cầu về khoa học nghiện, lịch sử y tế công cộng và chính sách. Kết quả cho thấy cách thiết kế sản phẩm, chiến lược tiếp thị và sự hiện diện dày đặc trong môi trường tiêu dùng có tác động mạnh đến hành vi ăn uống và sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi các can thiệp mang tính hệ thống tương tự kiểm soát thuốc lá.

Báo cáo nhấn mạnh thực phẩm siêu chế biến cần được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi dinh dưỡng và lựa chọn cá nhân.

Tại Việt Nam, tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng nhanh chóng. Tỷ lệ trẻ em thừa cân, béo phì tăng gấp đôi trong 10 năm, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, trong đó khu vực thành thị gần 29%, nông thôn 18% và miền núi gần 7%.

Ở người trưởng thành, tỷ lệ này tăng 30% chỉ trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020.

Để kiểm soát thừa cân, béo phì, các chuyên gia đề xuất triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như tăng cường giáo dục dinh dưỡng trong trường học, thúc đẩy vận động thể chất, siết chặt quản lý dán nhãn dinh dưỡng bắt buộc đối với thực phẩm lưu hành trên thị trường.

Bên cạnh đó, cần tăng cường quản lý và hạn chế các loại thực phẩm, đồ uống đường phố không đảm bảo dinh dưỡng và an toàn thực phẩm. Người tiêu dùng cũng được khuyến nghị hình thành thói quen đọc kỹ nhãn dinh dưỡng trước khi quyết định mua sản phẩm.