Được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, Ca trù không chỉ đơn thuần là hát múa mà còn là một sự giao thoa đỉnh cao giữa văn chương và âm nhạc. Với lịch sử kéo dài từ thời nhà Lý và hưng thịnh nhất vào thời Lê - Nguyễn, Ca trù đã trở thành một phần linh hồn của đời sống tinh thần người Việt, nơi những triết lý nhân sinh được gửi gắm qua từng nhịp phách và lời ca.
Một canh hát Ca trù tiêu chuẩn là sự hội tụ của ba nhân vật quan trọng, tạo nên một không gian nghệ thuật khép kín và trang trọng. Đầu tiên là Đào nương (ca nhi), người vừa hát vừa gõ phách.
Giọng hát Ca trù đòi hỏi kỹ thuật lấy hơi, ém hơi và đổ hột cực kỳ điêu luyện. Thứ hai là Kép đàn, người chơi đàn Đáy – loại đàn có cán dài, tiếng trầm đục đặc trưng, tạo nên sự nâng đỡ tuyệt vời cho giọng hát. Cuối cùng không thể thiếu Quan viên (người thưởng lãm), người cầm chầu. Quan viên dùng tiếng trống để thay cho lời khen, chê, định hướng cho buổi diễn. Sự tương tác nhịp nhàng giữa tiếng hát, tiếng đàn và tiếng trống tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật đầy trí tuệ.
Điểm độc đáo nhất của Ca trù chính là tiếng phách. Phách không chỉ là nhạc cụ giữ nhịp mà còn là "nhạc khí" thể hiện tâm trạng của Đào nương. Những tiếng "chát", "tom" giòn giã hay trầm ấm được gõ trên bàn phách bằng tre hoặc gỗ chắc chắn đã tạo nên một thứ ngôn ngữ âm nhạc riêng biệt.
Bên cạnh đó, cây đàn Đáy với ba dây tơ, không có đáy, tạo ra những âm thanh sâu thẳm, có phần bảng lảng, rất phù hợp với những bài thơ mang tính tự sự, chiêm nghiệm. Sự kết hợp giữa bộ gõ mộc mạc và tiếng dây tơ thanh cao tạo nên một không gian âm nhạc vừa gần gũi, vừa thoát tục.
Ca trù còn được gọi là hát ả đào hay hát nhà tơ, gắn liền với thể thơ "Hát nói" – một thể thơ tự do và phóng khoáng trong văn học Việt Nam. Lời ca của Ca trù thường mang tính triết lý sâu sắc, ca ngợi cảnh đẹp quê hương, tình yêu đôi lứa hoặc tâm sự của các bậc nho sĩ về thời thế.
Nhiều danh sĩ nổi tiếng trong lịch sử như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát đã dùng thể loại này để gửi gắm những suy tư về cuộc đời. Chính vì vậy, thưởng thức Ca trù không chỉ là nghe nhạc mà còn là thưởng thức những áng văn chương tinh túy nhất của dân tộc.
Vào năm 2026, nghệ thuật Ca trù đang trải qua một giai đoạn phục hưng mạnh mẽ. Tại các đô thị lớn như Hà Nội và các làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhiều giáo phường và câu lạc bộ Ca trù đã được thành lập và duy trì đều đặn. Các chương trình dạy hát Ca trù trực tuyến cùng các buổi biểu diễn tại những không gian di tích như đình làng, nhà cổ đã giúp loại hình nghệ thuật này tiếp cận gần hơn với công chúng trẻ.
Dù là một di sản cần "bảo vệ khẩn cấp", nhưng sự kiên trì của các nghệ nhân lão thành và niềm đam mê của thế hệ kế cận đang chứng minh rằng tiếng phách Ca trù vẫn có một sức sống mãnh liệt, bền bỉ qua thời gian.
Ca trù là một báu vật của âm nhạc dân tộc, là minh chứng cho trí tuệ và tâm hồn tinh tế của cha ông. Mỗi nhịp phách rơi xuống, mỗi lời ca vang lên như kết nối hiện tại với quá khứ nghìn năm văn hiến.
Giữ gìn và tôn vinh Ca trù không chỉ là bảo vệ một thể loại âm nhạc, mà là giữ gìn một phong cách thưởng thức nghệ thuật thanh tao, đầy trọng vọng. Trong thế giới hiện đại đầy náo nhiệt, tiếng phách Ca trù vẫn như một điểm tựa văn hóa, giúp chúng ta tìm về với những giá trị tinh thần thuần khiết và cao quý nhất của dân tộc Việt Nam./.
Bình luận
0