Trong bộ phim The Social Network năm 2010, mức định giá một tỷ USD được xem là cột mốc phi thường với một startup. Khi đó, những công ty đạt mức này hiếm đến mức được gọi là “kỳ lân” – thuật ngữ do nhà đầu tư Aileen Lee đưa ra năm 2013 để mô tả các startup tư nhân có định giá từ một tỷ USD trở lên.

Sau hơn một thập kỷ, bức tranh đã thay đổi đáng kể. Facebook – nhân vật trung tâm của bộ phim – nay là Meta với giá trị vốn hóa khoảng 1.600 tỷ USD. Trong khi đó, số lượng startup đạt mốc một tỷ USD tăng nhanh đến mức khái niệm “kỳ lân” không còn mang tính huyền thoại như trước.

Theo dữ liệu từ PitchBook, chỉ riêng năm 2021 đã có hơn 630 kỳ lân mới xuất hiện, thời điểm trước khi ChatGPT ra đời và thúc đẩy làn sóng AI toàn cầu. Tính đến cuối năm 2025, thế giới có 1.569 kỳ lân đang hoạt động. CB Insights cho biết trong 10 tháng đầu năm 2025, hơn 1.300 startup AI được định giá trên 100 triệu USD, trong đó có 498 công ty đạt mốc kỳ lân.

Báo cáo Global Top 100 Unicorns của PwC công bố cuối năm 2025 cho thấy tổng giá trị của 100 kỳ lân hàng đầu đạt gần 2.949 tỷ USD, tăng mạnh so với năm trước. Tất cả đều có định giá từ 8 tỷ USD trở lên, trong đó 5 công ty vượt mốc 100 tỷ USD. Có tới 43 công ty trong danh sách này gọi vốn thành công ngay trong năm 2025.

Theo trang Rest of World, sự bùng nổ này phản ánh việc tiêu chuẩn một tỷ USD đang dần lỗi thời. Làn sóng kỳ lân bắt đầu tăng mạnh từ thập niên 2010, khi lãi suất thấp tạo điều kiện cho dòng vốn mạo hiểm đổ vào startup với triết lý “tăng trưởng bằng mọi giá”. Đại dịch Covid-19 càng đẩy nhanh xu hướng này, khi các thương vụ đầu tư lớn được chốt nhanh chóng qua hình thức trực tuyến, còn cổ phiếu công nghệ hưởng lợi từ kỳ vọng về một thế giới số hóa sâu rộng.

Quỹ Tiger Global là ví dụ điển hình cho giai đoạn đầu tư ồ ạt. Năm 2021, quỹ này nổi bật với chiến lược “rải tiền và cầu nguyện”, chấp nhận rủi ro cao để giành suất đầu tư vào nhiều startup tiềm năng. Tuy nhiên, khi lãi suất tăng và điều kiện kinh tế vĩ mô xấu đi, nhiều khoản đầu tư bộc lộ rủi ro lớn. Những cú sụp đổ như sàn tiền số FTX hay công ty edtech Byju’s khiến Tiger Global phải cắt giảm mạnh hoạt động, số thương vụ đầu tư mạo hiểm giảm từ 300 năm 2022 xuống chỉ còn 40 vào năm 2023.

Dù vậy, làn sóng AI đã kéo dòng vốn quay trở lại. Tiger Global tiếp tục đầu tư vào các công ty AI sau này trở thành kỳ lân như Scale AI hay OpenAI. Theo PwC, sự sẵn có của vốn tư nhân, môi trường kinh tế ổn định hơn và sức hút từ các lĩnh vực như AI hay fintech đang tạo nền tảng cho một thế hệ kỳ lân mới.

Ngân hàng UBS ước tính chi tiêu toàn cầu cho AI đạt khoảng 375 tỷ USD trong năm 2025 và có thể lên 500 tỷ USD trong năm nay. Con số này khiến nhiều chuyên gia lạc quan, nhưng cũng làm dấy lên lo ngại về một “bong bóng AI” mới. Một số nhà phân tích cho rằng mức định giá cao ngất và đà tăng giá tài sản nhanh chóng là dấu hiệu cho thấy rủi ro đang tích tụ.

Câu hỏi đặt ra là nếu bong bóng hình thành và vỡ, số phận của những kỳ lân mới sẽ ra sao, và liệu thị trường có rút ra được bài học từ các chu kỳ trước hay không.