Ở đó, có những người thợ cả đời chưa bao giờ biết đến khái niệm "ngủ trọn giấc" trong tháng Chạp. Họ không chỉ sản xuất hàng hóa; họ đang giữ gìn những phong vị Tết vốn dĩ là linh hồn của bữa cơm sum họp người Việt.

Cái lạnh cắt da của mùa đông Bắc Bộ dường như bị đẩy lùi bởi hơi nóng bốc lên từ những nồi bánh chưng khổng lồ tại làng Tranh Khúc. Đây là thời điểm làng nghề bước vào giai đoạn cao điểm "vắt chân lên cổ". Không gian sực nức mùi thơm của lá dong luộc, mùi nồng của gạo nếp và vị béo ngậy của thịt lợn thái miếng. Mỗi chiếc bánh ra đời là kết quả của một quy trình chuẩn xác đến từng giây, từng li, nơi đôi tay người thợ thoăn thoắt gấp lá, đổ gạo, đặt nhân mà không cần đến bất kỳ khuôn mẫu nào.

Nghệ nhân Nguyễn Gia Chiến, một người đã có hơn 40 năm gắn bó với lò bánh chưng truyền thống tại Tranh Khúc đã từng chia sẻ: "Làm bánh Tết không thể vội. Lửa phải đều, nước phải đủ, và quan trọng nhất là cái tâm của người gói. Chúng tôi thức trắng đêm không phải vì tham công tiếc việc, mà bởi vì bánh chưng cần sự canh chừng cẩn thận. Chỉ cần một phút lơi là, lửa quá to hoặc nước cạn là hỏng cả mẻ bánh mang đi cúng tổ tiên của khách hàng. Nghề này chọn người, người chọn nghề, nên cái mệt nó tan đi theo mùi bánh chín".

Rời làng bánh, ngược về vùng đất cổ huyện Quốc Oai, làng miến So những ngày này rực rỡ dưới ánh nắng hanh. Nhưng ít ai biết rằng để có những phên miến trắng trong, dai giòn kịp phơi dưới nắng sớm, người dân nơi đây đã phải thức từ 2-3 giờ sáng để lọc bột, tráng bánh. Quy trình làm miến đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối với nguồn nước sạch và tinh bột dong riềng nguyên chất.

PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa nhận định rằng, các làng nghề đặc sản Tết chính là những bảo tàng sống về kỹ nghệ dân gian. "Giá trị của những làng nghề này nằm ở tính cộng đồng và sự truyền thừa qua nhiều thế hệ. Đêm không ngủ ở làng nghề không chỉ là lao động sản xuất, đó là một không gian văn hóa đặc thù, nơi những câu chuyện nghề được kể lại bên bếp lửa, nơi những kỹ năng tinh xảo được truyền dạy qua thực hành. Đó chính là sức sống bền bỉ của di sản văn hóa phi vật thể trước sức ép của sản xuất công nghiệp", bà Châm phân tích.

Dưới góc nhìn của những du khách tham gia tour "Đêm làng nghề", sự trải nghiệm là vô cùng chân thực. Anh Marcus Weber, một đầu bếp người Áo đang tìm hiểu về ẩm thực Việt Nam bày tỏ sự ngưỡng mộ: "Tôi đã chứng kiến họ làm mứt gừng ở Quảng Trị. Việc đảo những chảo mứt khổng lồ trên bếp than hồng hàng giờ đồng hồ đòi hỏi sức bền và sự khéo léo cực lớn. Nhìn lớp đường kết tinh trắng xóa bao quanh lát gừng vàng óng, tôi hiểu rằng tại sao người Việt lại trân trọng món ăn này đến thế. Nó chứa đựng mồ hôi và cả niềm tự hào của người thợ".

Tuy nhiên, "những làng nghề không ngủ" cũng đang đối mặt với những trăn trở của thời đại. Ông Phạm Văn Tuyên, quản lý tại làng nghề miến So đã chia sẻ về vấn đề môi trường và nhân lực: "Lượng hàng lớn trong dịp Tết gây áp lực lớn lên hệ thống xử lý nước thải của làng. Chúng tôi đang phải nỗ lực từng ngày để hiện đại hóa quy trình nhưng vẫn giữ được phương pháp chế biến truyền thống. Bên cạnh đó, việc giữ chân người trẻ ở lại với lò rèn, bếp lửa đêm đông là một bài toán khó. Di sản chỉ sống được khi người thợ có thể sống tốt bằng nghề".

Hiện nay, xu hướng tiêu dùng "Tết sạch" và "Tết di sản" đang mở ra cơ hội mới cho các làng nghề đặc sản. Người tiêu dùng không chỉ mua một gói miến hay một hộp mứt, họ mua cả câu chuyện về sự tỉ mỉ và lòng thành kính. Sự hiện diện của các sản phẩm làng nghề trên những mâm cỗ Tết hiện đại chính là lời khẳng định về giá trị không thể thay thế của bàn tay con người trước máy móc.

Đêm ở các làng nghề vẫn cứ tiếp diễn trong ánh lửa bập bùng. Những đôi mắt trũng sâu vì thiếu ngủ nhưng ánh lên niềm vui khi những mẻ hàng cuối cùng được đóng gói để kịp chuyến xe sáng sớm về phố thị. Lửa hồng không tắt ở những làng nghề đặc sản, cũng như dòng chảy văn hóa Tết vẫn luôn âm ỉ cháy trong lòng mỗi người dân Việt, qua từng món ăn giản dị mà chan chứa nghĩa tình.

Giữ lửa cho làng nghề không ngủ chính là giữ gìn hương vị của ký ức. Để mỗi mùa Xuân về, khi nếm vị cay nồng của mứt gừng hay vị dẻo thơm của bánh chưng, ta lại thấy hiện lên hình bóng những người thợ thầm lặng trong đêm, viết tiếp bài ca lao động đầy kiêu hãnh của dân tộc./.