Khát vọng nâng tầm chất lượng hàng hóa và nỗ lực hiện thực hóa sự bình đẳng pháp lý cho khối ngoại

Trải qua hơn hai thập kỷ hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc về cả quy mô vốn hóa lẫn số lượng nhà đầu tư. Tuy nhiên, một thực tế khách quan đang được các chuyên gia nhìn nhận là sự thiếu vắng của những "ông lớn" trong khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trên bảng điện tử. Tính đến thời điểm hiện tại, trong khi toàn thị trường có khoảng 1.600 doanh nghiệp đang niêm yết và đăng ký giao dịch, thì sự hiện diện của khối FDI lại vô cùng khiêm tốn với chỉ 10 đại diện. Với tổng lượng cổ phiếu lưu hành khoảng 1,2 tỷ đơn vị, nhóm này chỉ chiếm vỏn vẹn 0,17% quy mô thị trường – một con số quá nhỏ bé so với đóng góp khổng lồ của khu vực FDI vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam.

Trước bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực nâng hạng TTCK từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi theo tiêu chuẩn của các tổ chức quốc tế như FTSE Russell hay MSCI, bài toán đa dạng hóa và nâng cao chất lượng "hàng hóa" trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Sự tham gia của các doanh nghiệp FDI được kỳ vọng sẽ mang đến một làn gió mới, không chỉ về vốn mà còn về các chuẩn mực quản trị quốc tế. Bà Trần Thị Thành, Giám đốc Cấp cao Phòng Tài chính Doanh nghiệp của CTCP Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HSC), đánh giá rằng về mặt hành lang pháp lý, hiện nay không còn rào cản phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Các quy định hiện hành đã mở ra một sân chơi bình đẳng, cho phép các đơn vị ngoại tiếp cận thị trường vốn một cách minh bạch.

Nỗ lực này được cụ thể hóa thông qua Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh nguyên tắc đối xử công bằng giữa các thành phần kinh tế. Việc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) liên tục tổ chức các buổi chuyên đề hướng dẫn IPO và niêm yết cho khối FDI là minh chứng rõ nét cho quyết tâm của Chính phủ trong việc đại chúng hóa các doanh nghiệp có tiềm lực. Theo bà Thành, việc thúc đẩy khối ngoại lên sàn không chỉ góp phần gia tăng nguồn cung hàng hóa chất lượng cao mà còn là cách để Việt Nam chứng minh với thế giới về một môi trường đầu tư thông thoáng, nơi mọi thực thể kinh tế đều có cơ hội phát triển công bằng.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết của việc khơi thông dòng vốn từ khối FDI, ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội (Hanoisme), cho rằng sự hiện diện của các doanh nghiệp FDI trên sàn chứng khoán sẽ tạo ra một hệ sinh thái cộng hưởng mạnh mẽ. Ông Mạc Quốc Anh phân tích rằng khi một doanh nghiệp FDI thực hiện IPO, họ sẽ phải minh bạch hóa toàn bộ thông tin về chuỗi cung ứng và quản trị. Điều này vô hình trung tạo áp lực tích cực, buộc các doanh nghiệp vệ tinh trong nước cũng phải nâng cấp trình độ để đáp ứng các tiêu chuẩn niêm yết và hợp tác. "Sự lan tỏa về tiêu chuẩn quản trị từ các doanh nghiệp FDI niêm yết sẽ giúp mặt bằng chất lượng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam được nâng lên một tầm cao mới, giúp chúng ta không chỉ 'mạnh' về lượng mà còn 'tinh' về chất", ông Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Lee Jun-ho, đại diện một tập đoàn sản xuất linh kiện điện tử FDI tại khu công nghiệp Tràng Duệ (Hải Phòng), chia sẻ rằng việc lên sàn chứng khoán tại Việt Nam là một bước đi chiến lược mà nhiều doanh nghiệp ngoại đang cân nhắc. Theo ông Lee, trước đây các doanh nghiệp FDI thường huy động vốn từ công ty mẹ hoặc ngân hàng quốc tế, nhưng khi quy mô sản xuất tại Việt Nam mở rộng, nhu cầu nội địa hóa nguồn vốn và gắn bó lâu dài với thị trường bản địa trở nên quan trọng hơn. Việc trở thành một công ty đại chúng không chỉ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa cấu trúc tài chính mà còn là cách tốt nhất để xây dựng thương hiệu, khẳng định sự cam kết đầu tư dài hạn tại quốc gia hình chữ S này. Tuy nhiên, tâm thế sẵn sàng là một chuyện, việc bước qua những cánh cửa thủ tục đặc thù lại là một câu chuyện khác đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bên.

Tháo gỡ những "nút thắt" đặc thù và chiến lược minh bạch hóa để xây dựng niềm tin bền vững cho nhà đầu tư

Dù khung pháp lý về cơ bản đã bình đẳng, nhưng thực tế triển khai vẫn tồn tại những rào cản vô hình khiến doanh nghiệp FDI e dè. Một trong những "nút thắt" lớn nhất chính là sự xung đột giữa các cam kết trong Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và các quy định khi trở thành công ty đại chúng. Doanh nghiệp FDI khi vào Việt Nam thường được hưởng các gói ưu đãi thuế, phí và thuê đất dựa trên những cam kết cụ thể về sản lượng, tỷ lệ nội địa hóa hay sử dụng lao động. Khi thực hiện IPO, cơ cấu cổ đông thay đổi, việc làm rõ mức độ thực hiện các cam kết này trở thành yêu cầu tiên quyết để đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tư mới.

Bà Trần Thị Thành từ HSC phân tích sâu hơn rằng, vấn đề không nằm ở việc cấm đoán mà nằm ở sự minh bạch thông tin. Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức khi mua cổ phiếu của một doanh nghiệp FDI cần phải biết rõ doanh nghiệp đó đã thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước đến đâu, những ưu đãi nào sắp hết hạn và rủi ro pháp lý nếu các cam kết đầu tư không được thỏa mãn là gì. Đây chính là điểm mà các đơn vị tư vấn chứng khoán cần phải vào cuộc quyết liệt hơn để rà soát hồ sơ, "gạn đục khơi trong" và đưa ra một bức tranh tài chính trung thực nhất. Việc IPO thành công một doanh nghiệp FDI không chỉ là việc bán cổ phiếu, mà là quá trình minh bạch hóa các giá trị vô hình và hữu hình của họ tại thị trường Việt Nam.

Để tháo gỡ vấn đề này, một số chuyên gia kinh tế đề xuất cần có sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Kế hoạch và Đầu tư và Bộ Tài chính nhằm thống nhất các hướng dẫn về chuyển đổi loại hình doanh nghiệp từ FDI sang công ty cổ phần đại chúng. Nếu những quy định về việc bảo lưu ưu đãi đầu tư sau IPO được làm rõ, doanh nghiệp FDI sẽ tự tin hơn trong việc đưa cổ phiếu lên sàn. Ông Mạc Quốc Anh cho rằng, khi các "nút thắt" này được cởi bỏ, thị trường sẽ đón nhận những "hàng hóa" cực kỳ chất lượng, vốn là những doanh nghiệp đã có lãi nhiều năm, sở hữu công nghệ hiện đại và thị trường đầu ra ổn định. Đây chính là loại hàng hóa mà các quỹ đầu tư chỉ số và nhà đầu tư dài hạn quốc tế luôn khao khát tìm kiếm khi nhìn vào một thị trường mới nổi.

Bên cạnh đó, việc đưa hệ thống công nghệ KRX vào vận hành và những cải cách trong việc thanh toán giao dịch (pre-funding) cũng là yếu tố quan trọng thu hút khối ngoại. Khi nền tảng công nghệ vững chắc, việc thực hiện các nghiệp vụ phức tạp liên quan đến nhà đầu tư nước ngoài sẽ trở nên thông suốt hơn. Bà Thành nhấn mạnh rằng, doanh nghiệp FDI khi lựa chọn lên sàn Việt Nam tức là họ đã chọn gắn bó định mệnh với thị trường này. Điều này giúp loại bỏ những lo ngại về việc khối ngoại "rút vốn" đột ngột khi gặp khó khăn, bởi khi đã niêm yết, tài sản và uy tín của họ đã được định giá và giám sát bởi hàng triệu cặp mắt của công chúng đầu tư. Sự rõ ràng, minh bạch không chỉ bảo vệ nhà đầu tư mà còn giúp TTCK Việt Nam nâng cao uy tín trong mắt các định chế tài chính toàn cầu.

Nhìn về tương lai, triển vọng gia tăng số lượng doanh nghiệp FDI niêm yết đang rộng mở hơn bao giờ hết. Với hàng chục tỷ USD vốn FDI thực hiện mỗi năm, dư địa cho thị trường vốn là cực kỳ lớn. Tuy nhiên, để giấc mơ này trở thành hiện thực, sự chủ động từ phía doanh nghiệp FDI là yếu tố then chốt. Họ cần bắt đầu quá trình chuẩn bị bằng việc rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý, kiện toàn bộ máy quản trị theo các chuẩn mực quốc tế và phối hợp chặt chẽ với các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp. Như bà Trần Thị Thành đã kết luận, thị trường đang rất sẵn lòng chào đón những nguồn hàng chất lượng, nhưng "vé vào cửa" chỉ dành cho những ai thực sự minh bạch và cam kết. Khi những "cánh chim đầu đàn" FDI lớn khác tiếp tục nối bước 10 doanh nghiệp hiện tại lên sàn, đó sẽ là lúc TTCK Việt Nam thực sự trưởng thành, sẵn sàng cho những vận hội mới ở đẳng cấp cao hơn.