Trong kỷ nguyên mà mọi giao dịch từ mua mâm cơm đến thanh toán hóa đơn đều diễn ra trên không gian mạng, sự phát triển không đồng đều của hạ tầng số đang tạo ra một vực thẳm ngăn cách. Bán lẻ hiện đại, vốn được kỳ vọng là đòn bẩy để nâng cao chất lượng cuộc sống, lại đang vô tình trở thành đặc quyền của những nhóm cư dân thành thị có trình độ công nghệ cao. Nếu không sớm lấp đầy khoảng cách này, bài toán tăng trưởng kinh tế bền vững sẽ vướng phải rào cản từ sự bất bình đẳng trong hưởng thụ dịch vụ.

Khoảng cách số chặn lối tiếp cận dịch vụ bán lẻ hiện đại

Thực trạng đáng lo ngại hiện nay là trong khi các thành phố lớn đang tiến tới mô hình cửa hàng không người bán và thanh toán bằng nhận diện khuôn mặt, thì tại nhiều khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa, việc tiếp cận một ứng dụng mua sắm cơ bản vẫn là điều xa xỉ. Khoảng cách số không chỉ nằm ở việc thiếu hụt sóng 4G/5G hay thiết bị thông minh, mà còn ở kỹ năng số của người dân. Sự thiếu hụt này đã "chặn đứng" cơ hội tiếp cận hàng hóa chất lượng, giá cả minh bạch của hàng triệu người tiêu dùng.

TS. Nguyễn Việt Long, chuyên gia kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Chiến lược, phân tích: "Chúng ta đang thấy một sự phân hóa rõ rệt. Các nhà bán lẻ hiện đại thường tập trung nguồn lực vào nơi có hạ tầng số tốt để tối ưu hóa chi phí vận hành. Hệ quả là người dân ở vùng 'lõm' sóng hoặc mù mờ về công nghệ phải chịu chi phí mua sắm cao hơn nhưng chất lượng dịch vụ thấp hơn. Đây là một dạng thất bại thị trường mà nếu chỉ để các doanh nghiệp tự điều tiết, khoảng cách sẽ ngày càng bị nới rộng, tạo ra sự bất công bằng trong tiêu dùng quốc gia."

Bên cạnh đó, các rào cản về niềm tin số cũng là một "bức tường" vô hình. Nhiều người dân ở khu vực vùng sâu vẫn duy trì thói quen dùng tiền mặt và lo sợ rủi ro bị lừa đảo khi mua sắm trực tuyến. Khi dịch vụ bán lẻ hiện đại chuyển dịch hoàn toàn lên các nền tảng số, những đối tượng này bị bỏ lại phía sau, không thể hưởng lợi từ các chương trình khuyến mãi, bình ổn giá vốn chỉ dành riêng cho khách hàng cài đặt ứng dụng.

Chị Ma Thị Hoa, một hộ kinh doanh nhỏ tại huyện vùng cao tỉnh Hà Giang, chia sẻ: "Nghe tivi nói về việc đặt hàng qua mạng rẻ và tiện lắm, nhưng ở đây sóng yếu, lúc có lúc không. Nhiều khi muốn nhập hàng hóa chất lượng về bán cho bà con mà không biết thao tác thế nào trên ứng dụng của công ty. Cuối cùng, chúng tôi vẫn phải nhập hàng qua các đầu mối trung gian với giá cao, dẫn đến giá bán ra cho người dân cũng không hề rẻ".

Những bước chuyển mình tất yếu để chuyên nghiệp hóa

Để phá vỡ rào cản này, việc chuyên nghiệp hóa không chỉ nằm ở phía các tập đoàn bán lẻ mà còn ở chiến lược hạ tầng của Chính phủ. Việc phổ cập hóa điện thoại thông minh giá rẻ và phủ sóng internet đến tận các bản làng xa xôi là điều kiện cần. Tuy nhiên, điều kiện đủ là phải biến công nghệ trở nên "bình dân" và dễ tiếp cận hơn thông qua các ứng dụng đơn giản hóa tối đa giao diện người dùng.

Ông David Harrison, nhà đầu tư quỹ mạo hiểm chuyên về bán lẻ khu vực Đông Nam Á, nhận định: "Thị trường Việt Nam còn dư địa khổng lồ nhưng chỉ thực sự bùng nổ khi các nhà bán lẻ giải quyết được bài toán logistics và hạ tầng số ở tuyến huyện, tuyến xã. Chúng tôi ưu tiên rót vốn vào các doanh nghiệp có mô hình O2O (Online-to-Offline) linh hoạt, nơi mà các điểm bán lẻ truyền thống được số hóa để trở thành các 'trạm trung chuyển' công nghệ. Chỉ khi công nghệ chạm được đến tay người nông dân, lúc đó đầu tư mới thực sự sinh lời bền vững."

Về phía doanh nghiệp, sự chuyển mình cần đi đôi với trách nhiệm xã hội. Thay vì chỉ chạy đua vũ trang bằng các thuật toán AI phức tạp, các đơn vị bán lẻ hiện đại cần có các chương trình đào tạo kỹ năng số cộng đồng. Các mô hình "đại lý số" tại địa phương – nơi những người am hiểu công nghệ hỗ trợ hàng xóm mua sắm – đang tỏ ra hiệu quả trong việc thu hẹp khoảng cách này.

Anh Trần Quốc Tuấn, Giám đốc một chuỗi siêu thị đang đẩy mạnh tiến ra các tỉnh lẻ, cho biết: "Chúng tôi nhận ra rằng không thể bê nguyên xi mô hình ở Hà Nội hay TP.HCM về nông thôn. Tại các tỉnh, chúng tôi bố trí nhân viên hướng dẫn người dân cài app ngay tại quầy, tặng voucher cho lần thanh toán số đầu tiên. Việc chuyên nghiệp hóa phải bắt đầu từ việc xóa mù công nghệ cho khách hàng, biến họ thành những người tiêu dùng số thực thụ."

Khoảng cách số nếu không được thu hẹp sẽ trở thành gông xiềng kìm hãm sức mua của nền kinh tế. Khi mỗi người dân, dù ở bất cứ đâu, đều có thể chạm vào dịch vụ bán lẻ hiện đại chỉ bằng một cái chạm tay, đó mới là lúc kinh tế số thực sự đạt đến giá trị nhân văn và phát triển toàn diện. Sự đồng hành giữa Nhà nước và doanh nghiệp trong việc "phẳng hóa" hạ tầng số chính là chìa khóa để mở ra cánh cửa thịnh vượng cho tất cả mọi người.