Trong dòng chảy của lịch sử Việt Nam, di sản Chăm Pa thường được biết đến qua những đền tháp bằng gạch nung kỳ vĩ hay những pho tượng đá tinh xảo. Tuy nhiên, ít ai biết rằng vương quốc này từng sở hữu một nền ẩm thực cung đình vô cùng lộng lẫy, là sự giao thoa rực rỡ giữa văn hóa bản địa và những luồng tư tưởng từ Ấn Độ Dương. 

Năm 2025, với nỗ lực phục dựng các giá trị di sản phi vật thể, các nhà nghiên cứu và đầu bếp hàng đầu đã bắt đầu hành trình "giải mã" thực đơn của các bậc đế vương Chăm Pa, mở ra một không gian văn hóa đầy mê hoặc qua vị giác.

Điểm đặc trưng làm nên sức mạnh của ẩm thực cung đình Chăm Pa chính là kỹ thuật sử dụng gia vị và thảo mộc. Theo Tiến sĩ khảo cổ học Lê Đình Phụng, người Chăm xưa không chỉ là những bậc thầy xây dựng mà còn là những nhà buôn gia vị xuyên đại dương tài ba. 

Các món ăn dành cho tầng lớp hoàng gia luôn có sự xuất hiện của trầm hương, quế, đinh hương và đặc biệt là các loại cà ri cay nồng. Đây không chỉ là thức ăn, mà còn được coi là dược liệu để cân bằng năng lượng và thể hiện uy quyền của vương triều.

Món ăn đầu tiên mang tính biểu tượng nhất chính là Cơm Niêu Chăm (Anat Chăm). Khác với cơm trắng thông thường, cơm cung đình được nấu từ loại gạo thơm trồng trên những cánh đồng phù sa ven sông Thu Bồn hoặc sông Dinh, nấu trong niêu đất nung từ làng gốm Bàu Trúc. Hạt cơm chín đều, thoang thoảng mùi khói củi và hương lá dứa. Trong các buổi đại yến, cơm thường được nhuộm màu vàng tự nhiên từ nghệ tươi, tượng trưng cho sự thịnh vượng và màu áo của các vị thần trong Ấn Độ giáo.

Thứ hai là món Thịt cừu nướng thảo mộc (Cung đình). Người Chăm có truyền thống chăn nuôi gia súc nhỏ, và thịt cừu luôn là món ăn thượng hạng trong các lễ nghi hoàng gia. Thịt được tẩm ướp với hỗn hợp gồm 12 loại gia vị bí truyền, trong đó có hạt dổi rừng và lá amra (một loại lá chua đặc trưng). Kỹ thuật nướng trên đá nóng giúp miếng thịt giữ nguyên độ mọng nước bên trong nhưng lớp vỏ ngoài lại dậy mùi thơm nồng nàn. Món ăn này minh chứng cho sự tinh tế trong việc xử lý nguyên liệu tươi sống của các ngự đầu bếp Chăm xưa.

Tiếp đến là món Canh bồi (Mưmung). Đây là một loại súp đặc được chế biến cực kỳ cầu kỳ từ các loại rau rừng, ngũ cốc và hải sản khô. Điểm nhấn của món canh này là sự kết hợp của thính gạo rang thơm và nước cốt dừa béo ngậy. Đối với hoàng gia Chăm Pa, Canh bồi không chỉ là món ăn bồi bổ sức khỏe mà còn tượng trưng cho sự trù phú của sản vật địa phương, từ biển cả lên đến rừng đại ngàn.

Món thứ tư không thể thiếu là Gỏi dông cát. Dông là loại vật linh hoạt sống trên các đồi cát miền Trung, được coi là đặc sản quý hiếm chỉ dành cho giới quý tộc. Thịt dông sau khi làm sạch được băm nhuyễn, xào thơm và trộn cùng lá cách, hoa chuối rừng và nước cốt chanh rừng. Vị ngọt thanh của thịt dông quyện cùng vị chát nhẹ của lá rừng tạo nên một cảm giác sảng khoái, đánh thức mọi giác quan của thực khách.

Cuối cùng là món Bánh Sakaya – món bánh "hoàng hậu" trong các lễ hội Katê của vương triều xưa. Được làm từ trứng, đường và gừng, bánh Sakaya có hình dáng như những đóa hoa sen thanh tao. Mỗi chiếc bánh là một tác phẩm nghệ thuật, đòi hỏi sự khéo léo tuyệt đối trong khâu tạo hình và canh lửa. Vị béo bùi, thơm nồng của bánh thường được dùng kèm với trà thảo mộc, khép lại một bữa tiệc cung đình đầy dư vị.

Hành trình tìm lại "bí mật" ẩm thực cung đình Chăm Pa năm 2025 không chỉ đơn thuần là phục dựng những món ăn đã thất truyền. Đó là nỗ lực kết nối quá khứ với hiện tại, giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về một nền văn minh rực rỡ đã từng tồn tại trên dải đất miền Trung. Những món ăn mang hương vị tháp chàm hôm nay chính là sứ giả văn hóa, mời gọi du khách bước vào một thế giới huyền bí, nơi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ của hương vị và tình yêu di sản./.