CBAM của Liên minh châu Âu không còn là câu chuyện dài hạn khi bước vào giai đoạn thực thi chính thức từ năm 2026. Cơ chế này được xem là “tử huyệt” đối với các ngành thâm dụng năng lượng nếu thiếu sự chuẩn bị. Sáu lĩnh vực nằm trong diện áp dụng gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro.

Vấn đề then chốt là chi phí. Giá chứng chỉ CBAM được tính theo giá đấu giá tín chỉ của Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS), hiện dao động khoảng 80 euro/tấn CO2. Theo TS Scott McDonald (Đại học RMIT Việt Nam), gánh nặng tài chính tiềm tàng là rất lớn, trong đó ngành thép – lĩnh vực mang về hàng tỷ USD từ thị trường EU – chịu tác động trực tiếp và nặng nề nhất.

Xi măng và phân bón đối mặt với rào cản kép khi vừa phải tính toán phát thải trực tiếp, vừa phải khai báo phát thải gián tiếp từ điện năng tiêu thụ. Mỗi kWh điện sử dụng trong sản xuất đều sẽ bị “định giá” bằng thuế carbon.

Rủi ro lớn nhất, theo các chuyên gia, không chỉ là nghĩa vụ nộp thuế mà còn là việc thiếu dữ liệu phát thải. Khi doanh nghiệp không cung cấp được dữ liệu đã được xác minh hoặc dữ liệu không đủ độ tin cậy, EU sẽ áp dụng “giá trị mặc định”, được tính theo cường độ phát thải trung bình của 10 nhà xuất khẩu có mức phát thải cao nhất vào EU.

Trong bối cảnh cường độ phát thải của Việt Nam vẫn cao hơn đáng kể so với mức trung bình của châu Âu, việc bị áp “giá trị mặc định” đồng nghĩa với mức phí rất cao, tạo bất lợi cạnh tranh nghiêm trọng và có nguy cơ loại hàng Việt khỏi chuỗi cung ứng.

Thời hạn nộp tờ khai CBAM đợt đầu tiên là ngày 30/9/2027. Tuy nhiên, theo ông Scott McDonald, tâm lý chủ quan vẫn phổ biến, trong khi sự thiếu hụt về nhận thức và hệ thống kiểm kê carbon đang biến CBAM từ yêu cầu kỹ thuật thành rào cản thương mại lớn.

Để không bị loại khỏi thị trường EU, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần sớm triển khai lộ trình bốn bước: thiết lập hệ thống đo lường phát thải trực tiếp và gián tiếp; chuẩn hóa dữ liệu theo các hướng dẫn hiện hành như Thông tư 38/2023 của Bộ Công Thương; thuê đơn vị thẩm định độc lập để xác thực dữ liệu; và chủ động kết nối với hiệp hội ngành hàng nhằm cập nhật kỹ thuật, tìm kiếm nguồn tài chính xanh phục vụ chuyển đổi công nghệ.