Từ cuối năm 2025, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính thức có hiệu lực, trao thêm quyền tự chủ học thuật, cải thiện thu nhập và mở rộng quyền tham gia khai thác, chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu cho nhà khoa học.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là cơ chế tiền lương tại các tổ chức khoa học và công nghệ công lập được điều chỉnh căn bản theo Nghị định 263. Các đơn vị được tự chủ quyết định tiền lương và thu nhập trên cơ sở quy chế nội bộ công khai, dân chủ. Người làm khoa học có thể nhận bốn khoản gồm: lương cơ bản, lương tự chủ, thu nhập tăng thêm và thu nhập từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Quy định mới xóa bỏ “trần lương”, không còn giới hạn mức thu nhập tối đa gấp hai hay ba lần lương nhà nước. Tổ chức được sử dụng nguồn thu hợp pháp để chi trả cho nhân sự. Cách tính lương cũng chuyển từ ngạch, bậc sang dựa trên vị trí việc làm, nhiệm vụ và hiệu quả công việc, gắn thu nhập trực tiếp với chất lượng và sản lượng nghiên cứu thay vì thâm niên.

Về thu hút nhân tài, Nghị định 263 trao quyền chủ động cho các tổ chức trong tuyển dụng, sử dụng nhân lực, cho phép xây dựng các gói đãi ngộ “vượt khung” về lương, nhà ở và điều kiện làm việc. Cơ chế này mở ra khả năng cạnh tranh để thu hút nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế.

Cơ chế phân bổ kinh phí cũng thay đổi theo Nghị định 265. Ngân sách có thể được điều chỉnh tăng hoặc giảm trong biên độ 10% tùy theo kết quả hoạt động, nhằm nâng cao hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Đáng chú ý, việc chi ngân sách cho nghiên cứu, phát triển sẽ ưu tiên thực hiện qua cơ chế quỹ thay vì phân bổ cứng theo từng nhiệm vụ. Các quỹ gồm Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia cùng quỹ của bộ, ngành, địa phương. Cách làm này tăng tính linh hoạt và chủ động trong sử dụng nguồn lực.

Nhà nước cũng chính thức chấp nhận rủi ro khách quan trong nghiên cứu. Theo Nghị định 265, nếu đề tài không đạt mục tiêu do nguyên nhân khách quan, tổ chức chủ trì không phải hoàn trả kinh phí. Trường hợp tuân thủ đúng quy trình, đơn vị còn được miễn trách nhiệm dân sự, kể cả hình sự. Tuy nhiên, rủi ro được kiểm soát chặt chẽ từ khâu tuyển chọn, giám sát và đánh giá. Nếu sai phạm chủ quan như vi phạm nghĩa vụ, chậm tiến độ hay sử dụng sai mục đích, kinh phí sẽ bị thu hồi và cá nhân, tổ chức bị hạn chế tham gia chương trình trong thời gian nhất định.

Tinh thần quản lý dựa trên rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo có trách nhiệm tiếp tục được nhấn mạnh tại Nghị định 267, theo hướng không hình sự hóa những rủi ro khách quan phát sinh trong phạm vi được kiểm soát.

Về thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Điều 28 của Luật quy định tác giả sử dụng ngân sách nhà nước được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc cho thuê, bán, chuyển nhượng, chuyển giao hoặc tự khai thác kết quả. Trường hợp dùng kết quả nghiên cứu để góp vốn, liên doanh, thành lập doanh nghiệp, mức thưởng cũng tối thiểu 30% giá trị.

Nếu có nhiều đồng tác giả, các bên tự thỏa thuận phân chia tiền thưởng. Phần lợi nhuận còn lại được sử dụng để khen thưởng người tham gia thương mại hóa và tái đầu tư cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Hệ thống chính sách mới do Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện trong thời gian ngắn được kỳ vọng tạo động lực mạnh mẽ cho đội ngũ nghiên cứu, thúc đẩy các sản phẩm khoa học có giá trị thực tiễn cao.