Lửa cao nguyên trên đất sét: Bản hòa tấu hồi sinh của gốm M’nông Rlăm

Những âm điệu mộc mạc ấy chính là cách người M'nông Rlăm đang gìn giữ ngọn lửa cho dòng gốm không men độc bản của mình. Từ một vật dụng gắn liền với đời sống tâm linh bản địa, di sản vừa được vinh danh cấp Quốc gia này đang chuyển mình mạnh mẽ, trở thành một "thỏi nam châm" mới đầy sức hút của ngành du lịch Tây Nguyên.

 Vũ điệu không bàn xoay và bí thuật từ lòng đất mẹ

Nếu gốm sứ miền xuôi thường tự hào với những lò nung cao ngất cùng chiếc bàn xoay chuyển động cơ học không ngừng, thì gốm của người M’nông Rlăm lại chọn một lối đi ngược dòng thời gian để giữ trọn nét nguyên sơ. Ở đây, người thợ không xoay đất mà ngược lại, chính người nghệ nhân phải tự xoay vần quanh khối đất sét. Mọi chiếc go (nồi đất), pết (chén) hay yang (ché) đều được hoai thai từ dải đất sét dẻo mịn độc nhất vô nhị dọc bờ sông Krông Ana.

Quy trình khai thác và chế tác mang đậm màu sắc tâm linh với quy tắc bất di dịch mang tên "trích đất". Người thợ chỉ lấy ra một lượng đất vừa vặn cho một hình hài duy nhất, tuyệt đối không thêm và không bớt như một sự tôn trọng tối thượng dành cho thần đất.

Ở tuổi 75, nghệ nhân H'Phiết Uông trú tại buôn Dơng Bắk vẫn ví von đôi bàn tay trần của mình chính là chiếc khuôn thô mộc, đôi chân di chuyển giật lùi quanh chiếc bệ gỗ là chiếc bàn xoay sống động, và nhịp thở nhẹ nhàng chính là nhạc trưởng thổi hồn vào đất. Để có được một sản phẩm tròn trịa và nhẵn bóng, người phụ nữ M’nông phải liên tục di chuyển quanh khối đất, vừa đi vừa nín thở để từng đường vuốt đạt đến độ chuẩn xác tuyệt đối mà không cần sự trợ giúp của bất kỳ máy móc hiện đại nào.

Sau vũ điệu tạo hình khéo léo, những sản phẩm gốm Yang Tao sẽ bước vào cuộc tôi luyện khắc nghiệt giữa thanh thiên bạch nhật thay vì ẩn mình trong những lò nung kín tường gạch. Gốm được xếp ngay ngắn giữa khoảng sân rộng, phủ tràn củi khô, rơm rạ cùng cỏ cây rồi châm lửa đốt trực tiếp dưới trời xanh.

Đỉnh cao trong kỹ nghệ chế tác của người thợ nơi đây chính là nghệ thuật "nhuộm màu bằng khói trấu". Ngay khi gốm đạt đến độ chín đỏ hoàn hảo trong ngọn lửa rực, họ nhanh tay vùi toàn bộ sản phẩm vào lớp trấu đang cháy âm ỉ bên cạnh. Lớp khói nóng đậm đặc ngấm sâu vào từng thớ đất, tạo nên một bề mặt đen bóng tự nhiên, điểm xuyết những vệt loang hoang dã của tro tàn. Hoàn toàn không sử dụng một giọt men sứ, dòng gốm cổ này vẫn sở hữu vẻ ngoài bóng bẩy riêng biệt cùng khả năng chịu nhiệt kiên cường qua năm tháng.

Lối rẽ di sản: Khi báu vật đại ngàn bước xuống phố du lịch

Lịch sử dòng gốm cổ cũng có lúc thăng trầm khi đứng trước sự lấn át của các sản phẩm công nghiệp bằng nhôm, bằng nhựa tiện lợi giá rẻ. Đã từng có thời điểm vùng nguyên liệu bị thu hẹp, những bếp lửa nung lộ thiên thưa thớt dần và thế hệ trẻ không còn mặn mà với việc lội suối gánh củi, lấy đất làm gốm. Tuy nhiên, bước ngoặt lịch sử đã đến khi nghề gốm truyền thống của người M’nông Rlăm chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này không chỉ khẳng định giá trị trường tồn của dòng gốm cổ mà còn mở ra một chương mới đầy hứa hẹn cho buôn làng.

Thay vì chỉ gói gọn trong không gian của các nghi lễ vòng đời hay góc bếp gia đình, gốm M’nông Rlăm hôm nay đã khoác lên mình tấm áo mới để tự tin tiếp cận với thế giới hiện đại. Từ chất liệu đất sét truyền thống, các nghệ nhân đã nhạy bén sáng tạo ra những mẫu mã mang tính ứng dụng cao và đậm chất lưu niệm. Hình ảnh những chú voi cao nguyên tinh xảo, mô hình thuyền độc mộc lướt trên hồ Lắk hay những chiếc gùi nhỏ xinh đã ra đời, trở thành sứ giả văn hóa theo chân du khách đi khắp muôn phương.

Sự phát triển của du lịch cộng đồng đã mang lại luồng sinh khí mới cho kinh tế địa phương. Theo chia sẻ của nghệ nhân H'Thuyên Uông, từ khi buôn Dơng Bắk trở thành điểm dừng chân trên bản đồ du lịch, gốm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Sức hút lớn nhất đối với du khách thập phương, đặc biệt là bạn bè quốc tế, không chỉ là việc mua sắm những sản phẩm hoàn thiện, mà là khát khao được lấm lem bùn đất, được ngồi bệt dưới hiên nhà sàn để tự tay nhào nặn nên tác phẩm của riêng mình. Chính sự trân trọng và thích thú của du khách đã thắp lại ngọn lửa đam mê cho thế hệ trẻ trong buôn, thúc đẩy đám trẻ chủ động ngồi lại quanh mẹ, quanh bà để tiếp nối nghề truyền thống.

Chiến lược bền vững để tiếng nói của đất và lửa bay xa

Để dòng gốm Yang Tao không dừng lại ở một hiện tượng du lịch nhất thời, một chiến lược phát triển bài bản và dài hạn đang được kết nối chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, cộng đồng nghệ nhân và các doanh nghiệp lữ hành. Nhiệm vụ tiên quyết hiện nay là nhanh chóng quy hoạch và bảo vệ vùng đất sét đặc thù ven sông Krông Ana trước tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu cốt lõi cho thế hệ mai sau. Bên cạnh đó, việc xây dựng các không gian trải nghiệm gắn liền với nhà dài truyền thống sẽ giúp du khách có cơ hội chiêm ngưỡng trọn vẹn quy trình nung lộ thiên độc đáo một cách trực quan và sinh động nhất.

Song song với việc bảo tồn kỹ thuật cốt lõi, việc cải tiến mẫu mã để đa dạng hóa sản phẩm ứng dụng như đèn gốm trang trí nghệ thuật hay ly tách chuyên dụng cho các homestay cao cấp cũng là hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị kinh tế của di sản. Định hướng này không chỉ giúp người dân giữ vững sinh kế bền vững mà còn tôn vinh bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất Tây Nguyên đầy nắng gió.

Đến với Đắk Lắk giờ đây, hành trình khám phá của du khách đã vượt ra ngoài tiếng cồng chiêng ngân vang hay những chuyến dạo chơi lãng mạn bên hồ Lắk. Đó còn là hành trình lắng đọng khi ngồi giữa buôn làng, cảm nhận cái mát lạnh của đất mẹ Yang Tao truyền qua kẽ tay, để rồi mang về nhà một mảnh hồn đại ngàn được tôi luyện từ lửa hoang sơ và khói trấu nồng nàn. Tiếng nói của đất và lửa dưới bàn tay khéo léo của người phụ nữ M’nông Rlăm đã thực sự hồi sinh, tự tin khẳng định vị thế độc tôn trên bản đồ du lịch di sản thế giới./.