Giữ hồn di sản dân tộc Lự trong vòng xoay hiện đại hóa

Nhận diện di sản dân tộc Lự từ công tác kiểm kê và thực chứng khoa học

Bảo tồn di sản không thể thực hiện bằng những khẩu hiệu chung chung mà phải bắt đầu từ việc đếm, đo, đánh giá chính xác hiện trạng. Thời gian qua, công tác kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể đã được ngành văn hóa tỉnh Lai Châu triển khai trực tiếp tại các địa bàn lõi như bản Thẳm (xã Khun Há), bản Phìn Hồ (xã Hồng Thu) và bản Nậm Ngập (xã Nậm Tăm). Quá trình điều tra điền dã này giúp các cơ quan chuyên môn nhận diện rõ ràng từng loại hình di sản của dân tộc Lự, xác định danh tính từng nghệ nhân nắm giữ tri thức dân gian, đánh giá chính xác lực lượng có khả năng truyền dạy cũng như mức độ suy giảm của các tập quán trong đời sống thực tế. Đây là cơ sở dữ liệu khoa học quan trọng để chính quyền địa phương ban hành các chính sách can thiệp trúng và đúng, tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc hành chính hóa các sinh hoạt văn hóa dân gian.

Quá trình điều tra điền dã giúp cơ quan chuyên môn nhận diện rõ từng loại hình di sản của dân tộc Lự

Khôi phục không gian thực hành văn hóa dân tộc Lự qua các lễ hội truyền thống

Có thể thấy, văn hóa dân gian chỉ sống khi nó được thực hành trong chính môi trường cộng đồng – nơi nó sinh ra. Trong giai đoạn 2021–2025, tỉnh Lai Châu đã tập trung khôi phục và duy trì chuỗi nghi lễ, lễ hội mang tính cột mốc trong đời sống tâm linh của người Lự. Đáng chú ý là việc phục hồi Lễ Sú Khon Khoài (nghi lễ cúng vía trâu) – một tập quán nhân văn thể hiện triết lý ứng xử hòa hợp giữa con người với tự nhiên và vật nuôi trong nền văn minh nông nghiệp.

Bên cạnh đó, các lễ hội truyền thống quan trọng khác như Kin khảu máy (Lễ mừng cơm mới), Căm đung (Nghi lễ cấm bản, cấm rừng) và Căm Mường (Lễ cúng mường) tiếp tục được cộng đồng tự nguyện duy trì và thực hành. Đồng thời việc tái thiết lập không gian văn hóa này không chỉ giúp trả lại di sản cho chủ thể là đồng bào dân tộc Lự, mà còn củng cố tính kết nối cộng đồng, nâng cao niềm tự tôn dân tộc của người dân trước sự xâm nhập của các luồng văn hóa ngoại lai.

Tỉnh Lai Châu tập trung khôi phục chuỗi lễ hội mang tính cột mốc trong đời sống tâm linh của người Lự

Trao quyền cho chủ thể di sản dân tộc Lự thông qua truyền dạy và tư liệu hóa

Hiện nay, sự sống còn của di sản nằm ở thế hệ kế thừa. Điểm sáng trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Lự tại Lai Châu chính là việc chú trọng công tác truyền dạy kỹ năng thực hành di sản. Trong 5 năm qua, 04 lớp truyền dạy chuyên sâu đã được tổ chức, tập trung vào các lĩnh vực đang có nguy cơ thất truyền cao. Cụ thể như kỹ thuật chế tác sáo, nghệ thuật dệt thổ cẩm, phương pháp tạo hình trang phục truyền thống và các bài ca, điệu múa dân gian.

Đặc biệt, năm 2025, sự đồng hành của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông qua chương trình bảo tồn riêng cho dân tộc Lự đã mang lại nguồn lực quan trọng. Không chỉ hỗ trợ vật tư, nhạc cụ, đạo cụ cho các nghệ nhân, chương trình còn tiến hành ghi hình, tư liệu hóa chuẩn hóa các quy trình dệt và trình diễn dân gian. Mặt khác, việc số hóa và tư liệu hóa này đóng vai trò như một "ngân hàng gen" văn hóa, đảm bảo các tri thức dân gian không bị đứt gãy ngay cả khi các nghệ nhân cao niên qua đời.

Địa phương đặc biệt chú trọng công tác truyền dạy kỹ năng thực hành di sản

Phát huy giá trị di sản dân tộc Lự gắn với phát triển du lịch bền vững

Tuy nhiên bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di sản trong bảo tàng, mà phải biến di sản thành tài sản phục vụ đời sống người dân. Định hướng chiến lược của Lai Châu là gắn kết việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Lự với phát triển du lịch cộng đồng và kinh tế nông thôn.

Song song đó, những sản phẩm dệt thổ cẩm hoa văn tinh xảo, những giai điệu sáo Mẹm, sáo Đôi hay các nghi lễ dân gian sau khi được phục dựng đang trở thành tài nguyên du lịch độc đáo thu hút du khách trong và ngoài nước đến với các bản làng như bản Thẳm. Vì vậy, khi văn hóa truyền thống mang lại giá trị kinh tế trực tiếp, cải thiện thu nhập cho hộ gia đình, người dân dân tộc Lự sẽ tự giác và chủ động bảo vệ di sản của mình.

Đồng thời sự kết hợp giữa chính sách hỗ trợ của Nhà nước, sự đồng hành chuyên môn của các cơ quan quản lý và sự chủ động của cộng đồng đang tạo ra mô hình bảo tồn bền vững. Đây chính là chìa khóa để bản sắc văn hóa dân tộc Lự tiếp tục lan tỏa, đóng góp vào sự phong phú của bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam.