Chỉ cần giảm thời gian lướt mạng xuống mức hợp lý và thay đổi thói quen trong những thời điểm nhạy cảm, não bộ đã có thể phục hồi rõ rệt, với mức giảm đáng kể về lo âu, trầm cảm và mất ngủ. Kết luận này đến từ một nghiên cứu đột phá được công bố trên tạp chí World Psychiatry, thách thức quan điểm phổ biến rằng phải cắt giảm mạnh hoặc “cai” hoàn toàn mạng xã hội mới mang lại hiệu quả.

Thay vì tập trung vào tổng thời lượng sử dụng điện thoại, nhóm nghiên cứu đa ngành do Joseph Firth (Đại học Manchester) dẫn đầu cho rằng yếu tố quyết định đối với sức khỏe tinh thần của người trẻ nằm ở chất lượng và thời điểm sử dụng mạng xã hội.

Nghiên cứu được tiến hành trong ba tuần với 373 người trẻ trong độ tuổi 18–24. Trong hai tuần đầu, những người tham gia sử dụng mạng xã hội như bình thường. Dữ liệu về thời lượng sử dụng, thói quen lướt mạng, số bước đi và chất lượng giấc ngủ được ghi nhận trực tiếp từ điện thoại thông minh. Theo bác sĩ John Torous, Giám đốc Bộ phận Tâm thần số tại Trung tâm Y khoa Beth Israel Deaconess (Boston), đây là phương pháp thu thập dữ liệu khách quan và đáng tin cậy.

Sang tuần thứ ba, khoảng 80% người tham gia đồng ý thử một tuần “detox mạng xã hội”. Tuy nhiên, họ không phải ngừng hoàn toàn, mà chỉ giảm thời gian sử dụng từ mức trung bình khoảng hai giờ mỗi ngày xuống còn gần 30 phút.

Kết quả vượt ngoài mong đợi: chỉ sau một tuần, mức độ lo âu giảm 16%, cảm giác trầm buồn giảm 24% và triệu chứng mất ngủ giảm 14,5%. Các nhà khoa học đánh giá đây là những cải thiện có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt, cho thấy tác động mạnh mẽ của việc giảm kích thích màn hình đối với não bộ.

Những phát hiện này đặt ra câu hỏi liệu việc chỉ chú trọng vào tổng thời gian sử dụng điện thoại có đang khiến chúng ta đi chệch hướng trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Nhóm nghiên cứu ví việc lướt mạng xã hội vô thức giống như tiêu thụ “calo rỗng” – không mang lại giá trị thực nhưng lại chiếm dụng thời gian và năng lượng tinh thần. Theo họ, chìa khóa để duy trì hiệu quả lâu dài không nằm ở những giới hạn cứng nhắc, mà ở việc thay đổi tư duy và hành vi.

Mỗi giờ dành cho mạng xã hội là một giờ bị lấy đi từ giấc ngủ, vận động thể chất hoặc các mối quan hệ ngoài đời thực. Do đó, nhóm nghiên cứu đề xuất nguyên tắc: “Thay thế, đừng cấm đoán”. Thay vì kìm nén ham muốn cầm điện thoại, hãy chủ động lấp đầy khoảng thời gian đó bằng những hoạt động có mục đích như tập thể dục, gặp gỡ bạn bè hoặc tham gia các hoạt động xã hội trực tiếp.

Một trong những hành vi gây hại nhất được các chuyên gia chỉ ra là sử dụng điện thoại trong vòng một giờ trước khi đi ngủ. Ánh sáng xanh, nội dung kích thích và thói quen kiểm tra thông báo liên tục khiến não bộ khó thư giãn, làm suy giảm chất lượng giấc ngủ và gia tăng nguy cơ mất ngủ. Giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả là để điện thoại ngoài phòng ngủ, sạc ở phòng khách hoặc nhà bếp để tạo khoảng cách tự nhiên trước giờ nghỉ ngơi.

Đối với phụ huynh, nghiên cứu cũng gửi đi thông điệp rõ ràng: các biện pháp hà khắc như cấm đoán hoặc tịch thu thiết bị thường phản tác dụng, dễ gây xung đột và khiến trẻ sử dụng thiết bị một cách lén lút. Thay vào đó, cha mẹ nên làm gương trong việc sử dụng thiết bị lành mạnh, đồng thời thiết lập những không gian hoặc khung giờ “không màn hình” trong gia đình.

Nghiên cứu của nhóm Joseph Firth khẳng định rằng tác động của mạng xã hội đối với não bộ không chỉ nằm ở thời gian sử dụng, mà quan trọng hơn là cách và thời điểm chúng ta tương tác với nó. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng gắn chặt với đời sống, những thay đổi nhỏ nhưng thực tế trong thói quen hằng ngày có thể tạo ra khác biệt lớn đối với sức khỏe tinh thần của cả người trẻ lẫn người trưởng thành.