Tại phường Mường Lay (Điện Biên), lễ gội đầu – theo tiếng Thái trắng xưa gọi là “mự lúng ta” (ngày xuống suối), nay thường gọi “xá hô chiêng” – là phong tục lâu đời, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đến nay, nghi lễ này vẫn được đồng bào Thái trắng duy trì vào chiều 30 Tết hằng năm.

Nghi lễ traditionally diễn ra tại suối Suối Nậm Lay – dòng nước gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của người dân địa phương. Theo quan niệm của đồng bào, việc gội đầu ở nơi có dòng nước chảy sẽ cuốn trôi mọi điều xui rủi của năm cũ, không để quay trở lại, đồng thời mang đến may mắn, tốt lành theo dòng nước mới của năm mới.

Thời điểm thực hiện nghi lễ thường từ 15h đến 17h, trước khi mặt trời lặn. Người cao tuổi lý giải rằng, trước khi bày mâm cúng tổ tiên, con cháu phải được gột rửa sạch sẽ. Nếu không hoàn tất nghi thức trước khi mặt trời xuống núi, những điều không may của năm cũ có thể kéo dài sang năm sau.

Từ sáng 30 Tết, sau khi mổ lợn, dọn dẹp nhà cửa và chuẩn bị lễ cúng, mỗi gia đình bắt đầu chuẩn bị nước gội đầu. Nguyên liệu gồm nước bồ kết, nước gạo (dành riêng cho phụ nữ, đựng trong ống tre), cành lá bưởi hoặc lá chanh có gai và lược chải tóc. Sau khi khấn báo tổ tiên, các thành viên trong gia đình cùng ra suối làm lễ.

Trước đây, lễ gội đầu được tổ chức tập trung, tạo nên không khí vui tươi bên bờ suối. Tuy nhiên, từ khi thực hiện dự án di dân tái định cư Thủy điện Sơn La, dòng suối bị thu hẹp, không còn chảy mạnh như trước. Cùng với quá trình đô thị hóa, nhiều gia đình chuyển sang thực hiện nghi lễ tại nhà. Một số hộ, đặc biệt là gia đình trẻ, không còn duy trì phong tục này.

Chính quyền địa phương bày tỏ mong muốn phục dựng lễ gội đầu theo đúng nghi thức truyền thống nhằm bảo tồn giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái trắng. Ngày 16/2 (29 Tết), UBND xã Chà Tở sẽ tổ chức lễ hội gội đầu truyền thống tại bản Vằng Xôn, mở màn cho chuỗi hoạt động mừng Xuân, góp phần gìn giữ và lan tỏa nét đẹp văn hóa dân tộc.