Những biến động địa chính trị gần đây, đặc biệt là căng thẳng tại Trung Đông, đang khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên bất ổn. Giá dầu và khí đốt liên tục biến động, trong khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung ngày càng hiện hữu. Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đang quay trở lại quan tâm mạnh mẽ tới điện hạt nhân như một giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng lâu dài.

Trong nhiều năm trước đây, năng lượng hạt nhân từng gây nhiều tranh cãi do các sự cố tại một số nhà máy điện hạt nhân và sự phát triển mạnh của các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời. Tuy nhiên, nhu cầu điện trên toàn cầu hiện tăng nhanh, đặc biệt khi các nền kinh tế thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển trí tuệ nhân tạo và mở rộng hệ thống trung tâm dữ liệu.

Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân đang dần quay lại vị trí trung tâm trong chiến lược năng lượng của nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, kế hoạch phát triển điện hạt nhân cũng đang được từng bước triển khai trở lại, trước mắt là chuẩn bị xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại Ninh Thuận, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để bảo đảm công nghệ và tiêu chuẩn an toàn.

Tại châu Âu, vai trò của điện hạt nhân tiếp tục được nhấn mạnh tại Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về năng lượng hạt nhân tổ chức tại Boulogne (Pháp). Các nhà lãnh đạo khu vực đã thảo luận về cách thức sử dụng điện hạt nhân nhằm bảo đảm nguồn cung điện ổn định và đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nền kinh tế hiện đại.

Phát biểu tại hội nghị, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết năng lượng hạt nhân đang trở thành lợi thế quan trọng của nước này. Nhờ hệ thống nhà máy điện hạt nhân, Pháp đã xuất khẩu khoảng 90 terawatt-giờ điện không phát thải carbon trong năm vừa qua, đồng thời tạo điều kiện phát triển các trung tâm dữ liệu và hạ tầng phục vụ trí tuệ nhân tạo.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng cho rằng việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong cơ cấu năng lượng trước đây là một sai lầm chiến lược. Theo bà, sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu khiến châu Âu dễ bị tác động bởi các biến động địa chính trị và giá năng lượng toàn cầu.

Liên minh châu Âu hiện đặt mục tiêu đưa các lò phản ứng mô-đun nhỏ vào vận hành từ đầu những năm 2030. Đây là công nghệ hạt nhân thế hệ mới được thiết kế theo mô-đun, có quy mô nhỏ hơn các nhà máy truyền thống, giúp giảm chi phí xây dựng và tăng tính linh hoạt trong vận hành.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), điện hạt nhân hiện chỉ chiếm khoảng 9% sản lượng điện toàn cầu, thấp hơn nhiều so với mức gần 18% vào giữa những năm 1990. Trên toàn thế giới hiện có khoảng 66 lò phản ứng hạt nhân mới đang được xây dựng, trong đó phần lớn nằm ở Trung Quốc.

Việc mở rộng ngành hạt nhân gặp nhiều thách thức do chi phí đầu tư lớn, thời gian xây dựng kéo dài và các rào cản kỹ thuật. Các chuyên gia ước tính trong vòng 20 năm tới, ngành điện hạt nhân toàn cầu có thể cần tới khoảng 1.000 tỷ USD để mở rộng quy mô.

Trong khi đó, nhu cầu điện đang gia tăng nhanh chóng khi nhiều quốc gia chuyển sang sử dụng xe điện và phát triển các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo. Một liên minh gồm hơn 30 quốc gia, trong đó có Mỹ, Pháp, Anh, Nhật Bản và Canada, đã đặt mục tiêu tăng gấp ba công suất điện hạt nhân trên toàn cầu vào năm 2050.

Trong cuộc đua phát triển công nghệ hạt nhân mới, các lò phản ứng mô-đun nhỏ đang trở thành hướng đi chiến lược của nhiều nền kinh tế lớn. Công nghệ này được xem như phiên bản thu nhỏ của các nhà máy điện hạt nhân truyền thống, cho phép chế tạo theo từng khối, giảm chi phí xây dựng và rút ngắn thời gian triển khai.

Châu Âu hiện có lợi thế lớn về nguồn nhân lực trong lĩnh vực hạt nhân, với khoảng nửa triệu lao động kỹ thuật lành nghề. Tuy nhiên, khu vực này cũng đang đối mặt với sức ép cạnh tranh từ Mỹ và Trung Quốc, hai quốc gia đang tăng tốc đầu tư và phát triển công nghệ hạt nhân thế hệ mới.

Trung Quốc đã xây dựng lò phản ứng mô-đun nhỏ thử nghiệm tại đảo Hải Nam và dự kiến sẽ đưa vào vận hành thương mại trong thời gian tới. Trong khi đó, Mỹ có ưu thế về thiết kế công nghệ nhờ hệ sinh thái công nghệ cao và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ ngân sách chính phủ cũng như các quỹ đầu tư tư nhân.

Để duy trì vị thế trong cuộc đua công nghệ, Liên minh châu Âu đang triển khai nhiều chính sách hỗ trợ tài chính cho lĩnh vực hạt nhân. Trước mắt, EU dự kiến cung cấp cơ chế bảo lãnh trị giá 200 triệu euro nhằm khuyến khích đầu tư tư nhân vào công nghệ hạt nhân thế hệ mới.

Ngoài ra, Ủy ban châu Âu cũng có kế hoạch dành khoảng 10 tỷ euro cho phát triển điện hạt nhân trong giai đoạn 2028–2034. Xa hơn, đến năm 2050 – thời điểm EU đặt mục tiêu trung hòa carbon – các nước thành viên có thể huy động tới 241 tỷ euro cho việc xây mới và nâng cấp các nhà máy điện hạt nhân.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng toàn cầu tiếp tục gia tăng và các yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia xem như một phần quan trọng trong lời giải cho bài toán năng lượng của tương lai. Các công nghệ mới, đặc biệt là nhà máy điện hạt nhân quy mô nhỏ, được kỳ vọng sẽ mang lại nguồn điện ổn định, chi phí hợp lý và góp phần giảm phát thải khí nhà kính.