Dâu tằm Lâm Đồng: Đổi cách làm để giữ nghề

Dâu tằm Lâm Đồng: Từ nghề truyền thống đến sinh kế của người dân

"Nuôi lợn ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng", câu tục ngữ của cha ông phần nào cho thấy sự vất vả của nghề trồng dâu, nuôi tằm. Công việc đòi hỏi người nuôi phải thường xuyên chăm sóc, theo dõi từng lứa tằm, từ khâu trồng dâu, hái lá đến nuôi tằm và thu hoạch kén.

Tại Lâm Đồng, nhiều gia đình đã gắn bó với cây dâu, con tằm qua nhiều thế hệ. Với những người như vợ chồng bà Phạm Thị Bình ở xã Đinh Văn Lâm Hà, đây không chỉ là một công việc mà còn là sinh kế đã gắn với gia đình trong hàng chục năm. Hơn 30 năm gắn bó với nghề, khi các con đã có công việc riêng, hai vợ chồng bà Bình vẫn duy trì việc trồng dâu, nuôi tằm. Công việc bắt đầu từ những việc rất quen thuộc: kiểm tra thức ăn, hái lá dâu và chăm sóc từng lứa tằm. Những năm gần đây, theo người dân, việc làm nghề đã có những chuyển biến tích cực hơn khi giá cả được cải thiện. Đây cũng là một trong những yếu tố giúp các hộ tiếp tục duy trì sản xuất. Không chỉ riêng một gia đình, từ Đạ Tẻh, Bảo Lộc, Bảo Lâm đến Lâm Hà, những vùng trồng dâu tiếp tục tạo thành vùng nguyên liệu lớn của tỉnh Lâm Đồng.

Những năm 2000, diện tích dâu toàn tỉnh từng giảm xuống dưới 4.000 ha. Tuy nhiên, đến nay diện tích đã vượt 10.000 ha với hơn 15.000 hộ tiếp tục gắn bó với nghề. Những con số này cho thấy nghề trồng dâu, nuôi tằm đang tiếp tục hiện diện trong đời sống sản xuất của người dân Lâm Đồng.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi không chỉ nằm ở diện tích vùng nguyên liệu. Trong từng hộ nuôi, phương thức sản xuất cũng đang từng bước thay đổi. Giống dâu mới như S7 được đưa vào sản xuất, giúp tăng năng suất và thuận lợi hơn trong thu hái. Theo người dân, nếu trước đây một người phải mất nhiều lần hái dâu trong ngày mới đủ thức ăn cho một hộp tằm thì với giống dâu mới, năng suất được cải thiện, việc cung cấp thức ăn cho tằm cũng thuận lợi hơn. Cùng với đó, các dụng cụ và kỹ thuật nuôi tằm được cải tiến, giúp giảm thời gian và công sức.

Từ một nghề vốn đòi hỏi nhiều lao động thủ công, người dân đang từng bước tiếp cận cách làm phù hợp hơn với điều kiện sản xuất hiện nay. Với nhiều gia đình, hiệu quả từ cây dâu, con tằm không chỉ được tính bằng thu nhập của một vụ nuôi. Nghề còn tạo điều kiện để các thành viên trong gia đình trang trải cuộc sống, đầu tư cho việc học hành của con cái. Bởi vậy, việc giữ nghề truyền thống, xét từ góc độ sinh kế, trước hết phải bắt đầu từ khả năng để người dân có thể tiếp tục sống bằng nghề.

Đổi mới kỹ thuật để giảm sức lao động, nâng hiệu quả nghề nuôi tằm

Nếu chỉ duy trì cách làm cũ, nghề trồng dâu, nuôi tằm sẽ khó tránh khỏi những hạn chế về sức lao động và thời gian sản xuất. Đây cũng là thực tế được những người trực tiếp làm nghề nhận thấy rõ sau nhiều năm gắn bó.

Tại xã Đinh Văn Lâm Hà, anh Đặng Quốc Dũng đã có hơn 20 năm làm nghề. Với anh, muốn tiếp tục gắn bó với cây dâu, con tằm thì việc học hỏi và áp dụng kỹ thuật mới là yêu cầu cần thiết. Một ví dụ rõ nhất là việc sử dụng lưới để thu tằm chín. Thay vì phải chặt cây về rũ tằm như cách làm trước đây, người nuôi chỉ cần phủ tấm lưới lên. Sau một thời gian, tằm chín có thể được thu lại. Theo anh Dũng, phương pháp này giúp công việc sạch hơn và giảm đáng kể thời gian lao động. Nếu trước đây có thể mất 5-6 giờ thì hiện nay công việc chỉ còn khoảng 2 giờ. Những thay đổi như vậy không làm mất đi đặc trưng của nghề truyền thống, mà tập trung vào việc cải tiến các khâu sản xuất để phù hợp hơn với điều kiện lao động hiện nay.

Từ các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật đến việc đưa giống dâu, giống tằm mới vào sản xuất, những phương thức mới đang dần được áp dụng tại các hộ nuôi. Các nông cụ phục vụ sản xuất cũng được cải tiến, góp phần giảm sức lao động và rút ngắn thời gian chăm sóc, thu hoạch.

Theo ông Phạm Phi Long, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Lâm Đồng, dù là nghề truyền thống thì mục tiêu cuối cùng vẫn là thu nhập của người dân. Vì vậy, cùng với việc duy trì nghề, cần cải tiến các giải pháp kỹ thuật để tạo hiệu quả cao hơn, nâng chất lượng kén, kéo dài chiều dài sợi tơ và tạo thu nhập ổn định hơn cho người sản xuất.

Ở góc độ địa phương, việc hỗ trợ người dân không chỉ dừng ở kỹ thuật. Bà Hoàng Thị Kim Nhung, Phó Trưởng phòng Kinh tế, xã Đinh Văn Lâm Hà cho biết, chính quyền địa phương cũng tham gia hỗ trợ tìm kiếm nguồn tiêu thụ sản phẩm, hướng tới đảm bảo đầu ra ổn định lâu dài cho người dân. Câu chuyện của nghề dâu tằm hiện nay không đơn thuần là giữ lại những phương thức sản xuất truyền thống. Đó còn là quá trình điều chỉnh cách làm để nghề có thể thích ứng với yêu cầu mới.

Bảo tồn một nghề truyền thống không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi cách làm của ngày hôm qua. Với nghề trồng dâu, nuôi tằm, những thay đổi về giống, kỹ thuật, dụng cụ sản xuất và đầu ra đang trở thành những yếu tố quan trọng để người dân tiếp tục gắn bó. Đặc biệt, với những hộ có ít đất và ít lao động, thời gian sản xuất tương đối ngắn cũng là một lợi thế. Tại Lâm Đồng, cây dâu cho thu hoạch sau khoảng 3 tháng, trong khi tằm được nuôi khoảng 17 ngày là có kén. Vòng quay sản xuất này tạo điều kiện để các hộ có thể duy trì sinh kế từ nghề.

Từ vùng dâu tằm Lâm Đồng đến chuỗi giá trị sợi tơ

Lâm Đồng hiện cung cấp khoảng 70% sản lượng kén tằm của cả nước, tương đương khoảng 1.500 tấn tơ mỗi năm. Từ vùng nguyên liệu này, tơ tằm Lâm Đồng được đưa vào chuỗi sản xuất trong nước và xuất khẩu tới nhiều thị trường như Ấn Độ, Italy, Nhật Bản. Sợi tơ từ các vùng dâu tằm ngày càng được sử dụng trong thời trang, các thiết kế và những sản phẩm phục vụ đời sống.

Từ một sinh kế của người nông dân, cây dâu, con tằm đã hình thành một chuỗi giá trị rộng hơn, kết nối sản xuất nông nghiệp với chế biến, thời trang và thị trường. Ở cuối chuỗi giá trị ấy, những sản phẩm từ sợi tơ cũng góp phần đưa tên tuổi vùng nguyên liệu trở lại với người tiêu dùng.

Đến năm 2030, Lâm Đồng đặt mục tiêu cung cấp hơn 18.200 tấn kén, tương đương khoảng 2.000 tấn tơ. Tuy nhiên, với một nghề truyền thống, tương lai không chỉ được nhìn bằng sản lượng. Điều quan trọng hơn là người dân có tiếp tục muốn làm nghề hay không, công việc có giảm bớt sự nhọc nhằn hay không, sản phẩm có tìm được thị trường ổn định hay không và thế hệ nối tiếp có nhìn thấy tương lai từ nghề mà cha ông để lại hay không.

Giữ một nghề truyền thống vì thế không chỉ là giữ lại những hình ảnh quen thuộc của một vùng dâu tằm. Đó còn là việc tạo ra một sinh kế có hiệu quả, để người làm nghề có thể tiếp tục sống bằng chính công việc đã được truyền lại qua nhiều thế hệ. Với Lâm Đồng, cây dâu, con tằm đang tiếp tục tồn tại không chỉ như một nghề truyền thống mà như một sinh kế của hôm nay, nơi những giá trị được truyền lại từ quá khứ đang được tiếp nối bằng những cách làm phù hợp hơn với cuộc sống hiện tại.

Mời quý khán giả xem thêm các chương trình hấp dẫn khác của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87/chuyen-trang-van-hoa--du-lich--lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html