Công nghệ lượng tử tăng tốc toàn cầu: Việt Nam cần làm gì để không đứng ngoài cuộc chơi?

GS.TS Trần Hồng Thái cho rằng, Việt Nam không thể đứng ngoài xu thế này bởi đây là công nghệ chiến lược. Ảnh: Mạnh Thắng

Công nghệ lượng tử đang bước ra khỏi phạm vi nghiên cứu học thuật để trở thành một trong những lĩnh vực chiến lược được các quốc gia hàng đầu thế giới đặc biệt quan tâm. Từ tính toán siêu tốc, truyền thông bảo mật đến cảm biến chính xác cao, công nghệ lượng tử được kỳ vọng sẽ tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với nền kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập niên tới.

Thông tin được các chuyên gia đưa ra tại hội thảo "Công nghệ lượng tử trong kỷ nguyên mới: Xu hướng quốc tế, cơ hội và yêu cầu đặt ra với Việt Nam" diễn ra ngày 23/6. Các nhà khoa học nhận định đây không còn là câu chuyện của tương lai xa mà đã trở thành xu hướng phát triển hiện hữu trên phạm vi toàn cầu.

Theo các chuyên gia, công nghệ lượng tử có khả năng tạo ra bước nhảy vọt trong nhiều lĩnh vực như tính toán, viễn thông, bảo mật dữ liệu, y tế, năng lượng, vật liệu mới và quốc phòng. Đặc biệt, khi các máy tính lượng tử đủ mạnh xuất hiện, nhiều hệ thống mã hóa hiện nay có thể bị vô hiệu hóa, đặt ra thách thức lớn về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu.

PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng công nghệ lượng tử có thể tác động trực tiếp đến năng lực tự chủ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và vị thế quốc gia trong tương lai. Vì vậy, việc nhận diện đúng xu hướng và xây dựng cách tiếp cận phù hợp là yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.

Trong khi đó, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trần Hồng Thái nhấn mạnh công nghệ lượng tử vẫn là lĩnh vực phức tạp, phần lớn thành tựu trên thế giới đang ở giai đoạn nghiên cứu và thử nghiệm. Tuy nhiên, nếu chậm chuẩn bị, Việt Nam có nguy cơ bị động khi các tiêu chuẩn công nghệ và chuỗi giá trị toàn cầu được thiết lập.

Theo thống kê được công bố tại hội thảo, tổng mức cam kết đầu tư cho công nghệ lượng tử trên toàn cầu hiện đã lên tới khoảng 50 tỷ USD. Nhiều quốc gia xem đây là lĩnh vực chiến lược có khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh mới trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Mỹ hiện được đánh giá là quốc gia dẫn đầu với mô hình Nhà nước hỗ trợ, doanh nghiệp dẫn dắt. Từ năm 2018, nước này đã triển khai Sáng kiến Lượng tử Quốc gia và duy trì mức đầu tư hàng trăm triệu USD mỗi năm cho nghiên cứu, phát triển công nghệ lượng tử.

Trung Quốc lựa chọn hướng đi khác khi Nhà nước đóng vai trò chủ đạo. Quốc gia này đã đầu tư hơn 15 tỷ USD, xây dựng mạng truyền thông lượng tử quy mô lớn và triển khai vệ tinh lượng tử đầu tiên trên thế giới.

Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và Nga cũng liên tục gia tăng đầu tư, thúc đẩy thương mại hóa các kết quả nghiên cứu và cạnh tranh mạnh mẽ trong việc thu hút nhân tài công nghệ lượng tử.

Cùng với đó, nhiều quốc gia đã áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với thiết bị, phần mềm và vật liệu liên quan nhằm bảo vệ lợi thế công nghệ chiến lược.

Theo các chuyên gia, Việt Nam đã có những nền tảng nghiên cứu ban đầu về vật lý lượng tử tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ ứng dụng vẫn còn khá lớn.

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết Việt Nam hiện chưa có chiến lược quốc gia hay chương trình tổng thể dành riêng cho lĩnh vực công nghệ lượng tử. Hạ tầng nghiên cứu còn hạn chế, doanh nghiệp tham gia chưa nhiều và nguồn nhân lực chuyên sâu vẫn thiếu hụt đáng kể.

Dù một số đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ đã bắt đầu quan tâm sau khi các chủ trương phát triển khoa học công nghệ được ban hành, Việt Nam vẫn thiếu cơ chế điều phối thống nhất ở cấp quốc gia. Điều này khiến các nguồn lực nghiên cứu còn phân tán và chưa tạo được sức mạnh tổng hợp.

Bên cạnh đó, việc đào tạo nhân lực chuyên môn cao, xây dựng phòng thí nghiệm hiện đại và phát triển các chương trình nghiên cứu dài hạn vẫn là những thách thức lớn cần được giải quyết.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam không cần tham gia cuộc đua toàn diện với các cường quốc công nghệ, nhưng phải chủ động chuẩn bị để không bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Những lĩnh vực có thể ưu tiên gồm bảo mật hậu lượng tử, cảm biến lượng tử, mô phỏng và tính toán lượng tử, vật liệu lượng tử cũng như các dịch vụ điện toán đám mây liên quan. Đây là những hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế và có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trần Hồng Thái, phát triển công nghệ lượng tử cần được tiếp cận như một hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm tri thức nền tảng, nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu, cơ chế quản trị và chính sách hỗ trợ dài hạn.

"Việt Nam cần đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng và lựa chọn đúng những lĩnh vực có thể tạo ra năng lực thực chất. Đây là cách tiếp cận phù hợp để từng bước tham gia vào cuộc chơi công nghệ lượng tử toàn cầu", ông nhấn mạnh.

Trong bối cảnh công nghệ lượng tử đang dần trở thành một trong những trụ cột của nền kinh tế tương lai, việc chuẩn bị từ sớm không chỉ giúp Việt Nam tận dụng cơ hội phát triển mà còn góp phần bảo đảm an ninh công nghệ, chủ quyền số và năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn./.